Ένας από τους μεγαλύτερους ζωντανούς μύθους του ελληνικού τραγουδιού εξηγεί πώς η προσωπικότητα του καλλιτέχνη καθορίζει τη διαχρονικότητα και τη διάρκειά του.
Του Πάνου Γιαννακόπουλου
Δεν πίνει καφέ, φωνάζει τον σερβιτόρο «γκαρσόν» και συχνά του ξεφεύγουν γαλλικές λέξεις. Το Παρίσι, άλλωστε, ήταν από τις μεγαλύτερες επιρροές του. Εκεί ωρίμασε συναισθηματικά και μουσικά, εκεί γνώρισε τον Μίκη Θεοδωράκη, εκεί μοιράστηκε την ίδια σκηνή με την Εντίθ Πιάφ, εκεί συναναστράφηκε την πιο φλογερή γυναίκα της εποχής, την Μπριτζίτ Μπαρντό. Τα γαλαζογκρί μάτια του και το συνεχές χαμόγελο του φέρνουν αντιμέτωπη ξανά και ξανά την παιδικότητα του με τη μέχρι τώρα ζωή του και τις εμπειρίες του. Συναντηθήκαμε Δευτέρα μεσημέρι, κοντά στο σπίτι του στο Παλαιό Φάληρο. «Την Κύπρο την υπεραγαπώ», ξεκινά να μου λέει. «Αγαπώ τον κόσμο της. Έχω πάρα πολλούς φίλους εκεί. Έχω τις γωνιές μου. Το ψαράδικο μου, τον φούρνο μου… Πηγαίνω και τρώω κάθε φορά στα μέρη μου, στις γειτονιές μου, στη Λευκωσία. Γειτονιές χρόνων! Μ’ αρέσουν όλα εκεί. Κάθε φορά που πάω, σαν τρελός γυρίζω πίσω!».
Κουράζει η νύχτα;
Αν κουράζει λέει! Βέβαια κουράζει. Αλίμονο!
Όμως ήσασταν πάντα παιδί της. Δεν σας άρεσε το πρωί!
Ο καλλιτέχνης δεν είναι παιδί του σπιτιού του. Είναι παιδί των εμφανίσεων.
Κάποιοι λένε ότι το φως της ημέρας είναι υγεία. Ο καλλιτέχνης είναι λιγότερο υγιής δεδομένου ότι ξυπνάει μεσημέρι;
Η υγεία δεν εξαρτάται μόνο από το ξύπνημα. Εξαρτάται από πολλά: από το φαγητό σου, τη γυμναστική σου, το περπάτημά σου, από τις συζητήσεις σου, τις σχέσεις σου.
Πότε δεν ήσασταν υγιής;
Ε, εντάξει. Πριν μερικούς μήνες είχα κάτι ενοχλήσεις και έκανα μια επέμβαση. Εν πάση περίπτωσει, όλα καλά.
Πώς επιτυγχάνει κανείς τα όνειρα του;
Αν τα πετύχεις τα πέτυχες!
Είναι θέμα ταλέντου;
Εξυπακούεται. Δεν φτάνει, όμως, μόνο το ταλέντο. Θέλει πολλή δύναμη, επιμονή και επιμονή. Αν πάρουμε έναν καλλιτέχνη, έναν τραγουδιστή για παράδειγμα όπως εγώ, τα πράγματα δεν έχουν να κάνουν μόνο με εκείνον. Έχουν να κάνουν και με άλλους χίλιους που βρίσκονται πίσω του και προσπαθούν να του πάρουν τη θέση.
Αργήσατε να βρείτε την ταυτότητα σας… Ξεκινήσατε τελείως διαφορετική καριέρα στο Παρίσι πριν ασχοληθείτε με το αμιγώς λαϊκό τραγούδι.
Όταν ξεκίνησα εγώ, ήμουν μόνος μου ανάμεσα σε τεράστια θηρία. Δεν υπολόγισα τίποτα. Είχα έναν σεβασμό. Πάλευαν εκείνοι, πάλευα κι εγώ. Το τι θα γινόταν στο τέλος θα το έδειχνε ο χρόνος.
Καταφέρατε να τους προσπεράσετε; Όλοι σας φώναζαν «Άρχοντα του πάλκου».
Ανάλογα με το τι βλέπει ο άλλος, ψηφίζει κιόλας. Η καλλιτεχνία είναι προσφορά πνεύματος και συνείδησης.
Αισθανόσασταν άρχοντας ή δεν μπορούσατε τότε να καταλάβετε το μέγεθος σας;
Όταν ξεκινάς κάτι ψάχνεις να βρεις ποιο είναι το πιο σοβαρό της υπόθεσης. Εγώ πήγαινα κατά πάνω του. Πάντα, όμως, ήμουν επιφυλακτικός και προσεκτικός.
Ξεκινήσατε πολύ νέος την καριέρα σας. Είχατε σύμμαχό σας την ορμή των νιάτων ή την άγνοιά και την απειρία των νιάτων;
Οπωσδήποτε η απειρία μας κυριεύει. Εγώ, όμως, δεν ήμουν άπειρος. Ήμουν πολύ έμπειρος συγκριτικά με κάποιους άλλους.
Πού βρήκατε την εμπειρία;
Μέσα από τη μελέτη. Μελετούσα μουσική για πολλά χρόνια Την εμπειρία μου μού την έδωσε το όργανο. Ήξερα και να μιλήσω αλλά και να σε αντιμετωπίσω μουσικά. Δεν ήταν δυνατόν να πιστέψω όσες μπαρούφες μου έλεγαν, γιατί ήξερα ποιο είναι το σωστό. Ήξερα να απαντήσω.
Δεδομένου ότι γνωρίζατε την αξία σας γίνατε κάποιες φορές υπερόπτης;
Ποτέ δεν ήμουν υπερόπτης. Πάντα περίμενα να δω τι θα μου ζητήσουν. Αν δεν μπορούσα έλεγα «με συγχωρείτε», αν μπορούσα όμως όχι μόνο θα το έκανα αλλά θα το κέρδιζα κιόλας. Θα έβγαινα πρώτος.
Ρίχνατε νερό στο κρασί σας;
Ποτέ. Δεν σήκωσα ποτέ μύγα στο σπαθί μου.
Σας έκανε τελικά καλό ή κακό;
Νομίζω μόνο καλό. Δεν συμβιβάστηκα. Δεν τραγούδησα ποτέ κάτι που δεν ήθελα. Εκτός κι αν ήταν να εξυπηρετήσω κάποιον ευαίσθητο σκοπό. Αν ήταν να βοηθήσω κάποιον που ήταν άρρωστος ή είχε ανάγκη. Εκεί λύγιζα. Θυμάμαι στην εταιρία έρχονταν κάθε βδομάδα μισό τσουβάλι τραγούδια. Περισσότερα από χίλια την εβδομάδα. Οι κοπέλες μου έλεγαν: «Κύριε Κόκοτα, όλα αυτά είναι για εσάς!». Έκαναν μια πρώτη διαλογή, έπαιρνα τα διαλεγμένα, τα άκουγα για ώρες και τελικά ζήτημα να κρατούσα στην άκρη μόνο κανένα δύο.
Σας χαρακτήριζαν δύσκολο;
Δεν ήμουν ο πελάτης που θα κάτσει στο τραπέζι να φάει ό,τι του δώσει το γκαρσόνι. Όχι. Εγώ θα διάλεγα έπειτα από ψάξιμο αυτό που ήθελα.
Επιτυχία τι είναι τελικά;
Η προσήλωσή σου και η ερμηνεία σου. Η πιο μεγάλη ερμηνεία είναι εκείνη της ζωής.
Γιατί πια δεν γράφονται τα μεγάλα λαϊκά διαχρονικά τραγούδια;
Τώρα πια έχει περάσει το στιλ το δικό μας. Έχει μπει στη μέση ένα καινούριο στιλ. Η καλλιτεχνία είναι κύματα και κύματα. Στα νέα κύματα εγώ δεν μετέχω.
Το κλασικό είναι πάντα το διαχρονικότερο;
Και το καλύτερο. Η μόδα σήμερα υπάρχει και αύριο το πρωί έχει τελειώσει!
Τι κάνει ένα τραγούδι καλό και διαχρονικό;
Η μουσική και η μελωδία πάνω απ’ όλα. Ο στίχος, η ερμηνεία.
Πρεσβεύατε το λαϊκό τραγούδι, ενώ δεν ήσασταν λαϊκό παιδί. Μεγαλώσατε στην οδό Σόλωνος στα Εξάρχεια μία από τις πιο αριστοκρατικές γειτονιές τότε, με μπαμπά γιατρό…
Δεν έχει σημασία. Δεν έχει σημασία τίποτε από όλα αυτά. Η λαϊκότητα κρύβεται στα βιώματα και τα ερεθίσματα που δέχεσαι. Με είχε συγκινήσει πολύ το λαϊκό τραγούδι.
Χάιδευε την καρδιά σας;
Το ένα έφερε το άλλο. Στην αρχή αγάπησα την κιθάρα και έμαθα κιθάρα. Μετά την ήρθε το μπουζούκι, μετά τα τραγούδια, μετά οι συνθέτες. Στην αρχή οι άγνωστοι, μετά οι γνωστοί, μετά οι καλοί μετά οι στραβοί. Όλοι ήρθαν…
Παρόλα αυτά πριν το τραγούδι πήγατε στο Παρίσι για να ασχοληθείτε με την ιατρική. Το χρωστούσατε στον γιατρό πατέρα σας που έφυγε νωρίς από τη ζωή;
Τελικά τα ξεπέρασα όλα, δεν έκανα τίποτα απ’ όλα αυτά και έμεινα ο καλλιτέχνης, ο πραγματικός καλλιτέχνης. Δεν μπερδεύτηκα με τίποτε άλλο. Δεν με ενδιέφερε. Χάραξα την πορεία μου και, δόξα τω Θεώ, έκανα κάτι.
Η πορεία σας ξεκίνησε τελείως διαφορετικά. Στο Παρίσι, όπου ζήσατε για λίγο, τραγουδούσατε σε μπουάτ. Μάλιστα τραγουδήσατε μαζί με την Εντιθ Πιαφ…
Είχαμε κάνει μαζί μία συναυλία.
Πώς ήταν η Πιάφ ως άνθρωπος;
Ήταν μια γυναίκα μεγάλης ηλικίας που ήταν ερωτευμένη με έναν νεαρό Έλληνα, που τον έλεγαν «Τεό Σαγαπώ» (γελάει).
Ήταν το Παρίσι καθοριστικός παράγοντας για την υπόλοιπη ζωή σας;
Αλίμονο να μην. Έμαθα πολλά στο Παρίσι.
Εκεί ήταν όλοι οι άνθρωποι του πνεύματος. Αν θυμάμαι καλά ο Μίκης Θεοδωράκης έλεγε ότι είχε έρθει στο μαγαζί που τραγουδούσατε…
Ο Μίκης είναι ο αγαπημένος μου. Συγκινήθηκα πολύ όταν βρεθήκαμε στο Παρίσι. Κι εκείνος το ίδιο. Βρεθήκαμε, βγήκαμε έξω, διασκεδάσαμε. Ήταν και η σύζυγος του μαζί. Είναι πολύ μεγάλος δάσκαλος. Όχι μόνο για μένα, αλλά για όλο τον κόσμο.
Όμως η μεγαλύτερη αδυναμία σας είναι ο Ξαρχάκος…
Ο Ξαρχάκος είναι ο πρώτος που με ανακάλυψε. Όμως η αγάπη μου για τον Μίκη δεν αλλοιώνεται με τίποτα. Τον αγαπώ πολύ. Και τον Σταύρο βέβαια. Συνεργαστήκαμε για χρόνια. Του οφείλω πάρα πολλά. Με γνώρισε στην Ελλάδα, στους Έλληνες συνθέτες.
Όλοι λένε για το πόσο καρδιοκατακτητής ήσασταν στο Παρίσι και όχι μόνο…
Ε, εντάξει μωρέ τώρα. Ένα ωραίο παιδί ήμουν κι εγώ, όπως όλοι μας.
Η εμφάνιση τότε έπαιζε ρόλο στην καριέρα σας; Αν δεν ήσασταν ο τύπος με το αμάξι, την φαβορίτα κλπ. θα κάνατε καριέρα;
Η συζήτηση έπαιζε ρόλο, ιδιαίτερα στο Παρίσι. Όχι η εμφάνιση.
Παρόλα αυτά προσέχατε τον εαυτό σας!
Πάντα. Και πάντα ήμουν πιο σοβαρός από την ηλικία μου.
Μήπως οι μακριές σας φαβορίτες ήταν ένα τέχνασμα για να προσελκύσετε τα βλέμματα;
Επουδενί. Αυτό μου άρεσε, αυτό έκανα. Για τον εαυτό μου το έκανα, δεν πείραξα κανέναν. Και πάλι έγινε μόδα σε Ελλάδα, Ευρώπη, Αμερική. Δεν με ενδιέφερε. Εγώ το έκανα για τον εαυτό μου. Μου προσέφεραν μέχρι και χρήματα για να τις ξυρίσω και αρνήθηκα ευγενικά.
Το περίφημο «Αυτή μέχρι και μουστάκι θα σε βάλω να ξυρίσεις», σας το έχει πει γυναίκα για τις φαβορίτες σας; Έχετε ακούσει «Ξύρισε τες, ρε Σταμάτη, να φανούν τα μαγουλά σου»;
Δεν επιτρέπω τέτοια πράγματα σε κανέναν. Όταν δεν τα επιτρέπεις, δεν μπορεί και να στα πει ο άλλος. Τέτοιες κουταμάρες δεν ανεχόμουν.
Σας ένοιαζε η υστεροφημία σας; Σας νοιάζει;
Όταν σε κυριεύει η αγάπη του τραγουδιού δεν σε νοιάζει ούτε η υστεροφημία σου, ούτε τίποτε άλλο. Δεν υπάρχει τίποτα καλύτερο από το άρωμα της καλλιτεχνίας. Άσε που τότε που μου συνέβησαν όλα, ήμουν και μικρό παιδί. Όταν είσαι μικρό παιδί δεν σκέφτεσαι και πολλά πράγματα. Πόσο μάλλον την υστεροφημία σου. Αφιερώνεσαι πάνω στην αγάπη σου και τυχαίνει καμιά φορά να την κερδίσεις. Εγώ την κέρδισα.
Η αγάπη που έχετε λάβει είναι τεράστια!
Ομολογώ ότι έχω δικαιωθεί περισσότερο από 100%. Απ’ όπου περνάω ο κόσμος με χαιρετάει με το πιο πλατύ του χαμόγελο. Αυτή είναι η μεγαλύτερη πληρωμή μου.
Ένας άνθρωπος χαμηλών τόνων δεν κυκλοφορεί με τα καλύτερα και πιο σπάνια αυτοκίνητα της αγοράς. Θυμάμαι την περίφημη Λαμποργκίνι σας υψίστου κάλλους…
Άλλο η αγάπη για το ωραίο. Σε όλα τα αγόρια αρέσουν τα ακριβά αυτοκίνητα. Λίγα μπορούν να τα έχουν. Εγώ μπορούσα να τα έχω. Και όχι μόνο αυτό. Ακόμα και στο κομμάτι «αυτοκίνητο» πρώτευσα. Έχω κερδίσει γκραν πρι και πολλούς αγώνες.
Σας άρεσε η αδρεναλίνη;
Μου άρεσε το παιχνίδι του αυτοκινήτου.
Ας μιλήσουμε κι άλλο για το τραγούδι. Είχατε ποτέ φόβους έκθεσης;
Δεν ήταν όλες οι νύχτες το ίδιο. Δεν είχα κάθε μέρα το κέφι να τραγουδήσω. Αλλά μόλις έκλειναν τα φώτα και ανέβαινα στη σκηνή ερχόταν μαγικά μόνο του.
Ισορροπία σας ήταν το σπίτι σας ή η δουλειά σας; Ένα πρόβλημα στο σπίτι σας έκανε χειρότερο τραγουδιστή το βράδυ στο νυχτερινό κέντρο;
Όχι. Δεν είχα ποτέ συζυγικές φασαρίες. Πάντα ήξερα τι ήθελα και τι έκανα. Ήταν όλα προγραμματισμένα.
Στις αποφάσεις σας τετραγωνίζατε τη λογική σας;
Δεν είναι αλήθεια. Τις περισσότερες φορές τη λογική μου την επηρέαζε η καρδιά μου. Και τις περισσότερες φορές την κυρίευε κιόλας.
Με την καρδιά δεν τρως περισσότερα χαστούκια;
Τα χαστούκια θα τα φας, όπως και να ‘χει. Γιατί δεν εξαρτάται η καριέρα και η ζωή σου μόνο από εσένα αλλά και από τον διπλανό σου.
Έχετε κάνει πάντως γεμάτη ζωή!
Όταν είσαι ο αγαπημένος του λαού το δέχεσαι πολύ ωραία!
Σας ενοχλούσε που ήσασταν ο μικρότερος της οικογένειας;
Πήρα πολλή αγάπη. Ήμασταν αγαπημένη φαμίλια.
Τότε δεν ήταν ταμπού για τους γονείς ο γιος τους να ασχοληθεί με το τραγούδι;
Δεν είχα τον μπαμπά μου. Ο μπαμπάς μου είχε πεθάνει προ πολλού. Όμως όταν το παιδί βάλει μια ιδέα στο μυαλό του δεν μπορεί να του τη βγάλει ούτε ο μπαμπάς, ούτε η μαμά, ούτε ο θεός, ούτε ο κόσμος όλος.
Πόσο χρονών ήσασταν όταν χάσατε τον μπαμπά σας;
Εκείνος πέθανε στον πόλεμο. Ήμουν δεν ήμουν δύο χρονών.
Έλειψε το πατρικό πρότυπο;
Φυσικά, αλλά δεν έλειψαν τα έργα του. Τα έργα μένουν. Ρώτησα και έμαθα πόσο σπουδαίος υπήρξε.
Η μαμά σας έγινε και μπαμπάς ταυτόχρονα;
Και μπαμπάς και όλα.
Έχετε βαρεθεί να σας ρωτούν για τη φιλία σας με τον Ωνάση;
Δεν με ρωτούσαν, γιατί ήξεραν. Ήμασταν κάθε μέρα μαζί με τον Αρίστο. Μετά από κάθε βράδυ καβαλούσαμε το αεροπλάνο και πηγαίναμε στο νησί (σ.σ. στον Σκορπιό).
Κάνατε κολλητή παρέα με τον Ωνάση και δηλώνατε λαϊκό παιδί!
Δεν έχει να κάνει!
Τι θυμάστε από εκείνα τα χρόνια;
Ότι ο Αρίστος απαγόρευε στον γιο του να «καβαλάει» τα αυτοκίνητα και εγώ του έκανα κρυφά μάθημα.
Ήσασταν πολύ κουβαρντάς. Ο Λευτέρης Παπαδοπουλος είχε πει κάποτε: Από τα χέρια του Κοκοτα πέρασαν δισεκατομμύρια.
Κοιτάξτε. Αγαπούσα τον κόσμο και φερόμουν αναλόγως. Τίποτε παραπάνω.
Και τις γυναίκες έχετε αγαπήσει πολύ!
Ποιον άνδρα ξέρεις που δεν έχει αγαπήσει τις γυναίκες; Που δεν πέρασαν γυναίκες από δίπλα του;
Έρχονταν για τον Σταμάτη ή για το είδωλο;
Δεν έδινα τόσα περιθώρια να μείνει στίγμα ερωτικό μετά, γιατί θα δυσκόλευαν τα πράγματα.
Ήσασταν πάντα ο άνθρωπος που έφευγε;
Οπωσδήποτε.
Πληγώνει αυτό μια καρδιά… Δεν πληγώνει;
Όταν έχει περάσει ο καιρός, δεν πληγώνει πια.
Ο χρόνος είναι γιατρός;
Ο χρόνος είναι γιατρός για τις μεγάλες καταστάσεις. Εγώ δεν έφτασα ποτέ σε μεγάλες καταστάσεις. Έκανα «φιλίες» περαστικές.
Η Μπριζίτ Μπαρντό τι τύπος ήταν;
Φίλη μου, τίποτα παραπάνω.
Ε, όχι δα! Κοινοί μας γνωστοί άλλα μου έχουν πει! Ότι δεν ξεκολλούσε από πάνω σας, λένε!
(Γελάει) Αγνοί φίλοι ήμασταν, τίποτα παραπάνω. Ωραία κοπέλα και καλή φιλενάδα. Με την καλή έννοια μην παρεξηγηθούμε. Η καλύτερή μου φίλη ήταν βέβαια η Μαρία Κάλλας. Στη δημοπρασία με τα πράγματά της πουλήθηκαν και οι δίσκοι που της είχα χαρίσει με τις υπογραφές μου.
Οι δύο γάμοι σας ήταν προϊόν έρωτα;
Μάλλον.
Χτύπησε διαφορετικά η καρδιάς σας με τις δύο γυναίκες που παντρευτήκατε;
Είναι πράγματα αυτά που τα δημιουργεί και τα φέρνει εις πέρας και η καρδιά.
Τι είναι ιδανικό;
Αυτό που γεννιέται στη συμβίωση.
