Πολύς κόσμος ήδη αναρωτιέται, παρακολουθώντας τα τρέιλερ για το σημαντικό αυτό ντοκιμαντέρ σας: Γιατί άλλη μία σειρά εκπομπών για το Κυπριακό; Δεν τα ακούσαμε όλα μέχρι σήμερα, 51 έτη μετά;
Όπως αναφέρω και στα τρέιλερ, στόχος αυτής της τηλεοπτικής παραγωγής δεν είναι η γεγονοτολογική προσέγγιση του Κυπριακού, την οποία -λίγο ή πολύ- όλοι γνωρίζουμε, αλλά να προσπαθήσουμε να κάνουμε τομές στους βασικούς σταθμούς του Κυπριακού, να αναδειχθούν και να αναλυθούν οι επιλογές, καθώς και οι διπλωματικές κινήσεις, αλλά και γενικά οι πολιτικές των Αθηνών, της Λευκωσίας, της Τουρκίας και των διεθνών κέντρων ισχύος που ήταν μπλεγμένα στο πρόβλημα. Γιατί; Για να ξεφύγουμε από το «παραμύθι» και τις «ιστορίες του χωρκού» και να έλθουμε πρόσωπο με πρόσωπο με την αλήθεια για το πώς φτάσαμε εδώ που φτάσαμε. Η απάντηση στην ερώτηση που μου υποβάλλετε δίνεται καλύτερα από τον κάθε πολίτη που παρακολουθεί τη σειρά αυτή των ντοκιμαντέρ που προβάλλεται κάθε βδομάδα στο Sigma, αν δηλαδή αυτά που βγαίνουν από την δουλειά μας είναι αυτά που γνώριζε μέχρι τώρα. Μας είπαν ποτέ οι πολιτικά υπεύθυνοι τι ακριβώς συνέβαινε σε κάθε φάση της δημιουργίας του προβλήματος ή της αντιμετώπισής του; Γιατί απεκρύβοντο από τους πολίτες αυτά που βγαίνουν από τη σειρά αυτή των εκπομπών; Γιατί, άραγε, οι πολιτικοί ταγοί του τόπου εμφανίζονταν πάντοτε ότι διαθέτουν την μοναδική αλήθεια, ενώ οι άλλοι όχι, την αδιαμφησβήτητη αυθεντία και κατ’ επέκταση τον γνήσιο πατριωτισμό, και σέρβιραν ό,τι ήθελαν -ή καλύτερα ό,τι τους βόλευε- στον λαό; Βγήκαν ποτέ στο φως αντικειμενικά και χωρίς κομματική κατεύθυνση ή ιδεοληψίες, οι παθογένειες του ελληνισμού, ή μήπως είχαμε πάντοτε το βολικό άλλοθι ότι όλοι «μας πολεμούν» και εμείς μαχόμαστε για να κρατηθούμε; Αν υπάρχει ένα ρήμα το οποίο έχει κακοποιηθεί βάναυσα στη γλώσσα μας είναι το «μάχομαι».
Κατά την έρευνά σας, εκπλησσόσασταν κι εσείς ο ίδιος με νέα στοιχεία που «ανακαλύπτατε» σε σχέση με το Κυπριακό;
Δειγματολογικά αναφέρω τα ακόλουθα: Πρώτον, γνωρίζει πραγματικά ο λαός γιατί έγινε, πώς έγινε και υπό ποιες συνθήκες έγινε η διεθνοποίηση του Κυπριακού και ο ένοπλος αγώνας τη δεκαετία του ‘50 και ποια τα αποτελέσματα των δύο αυτών κινήσεων; Δεύτερον, μας είπαν γιατί απέτυχαν οι συνομιλίες Μακαρίου-Χάρτινγκ, τι ακολούθησε και πώς η Τουρκία έγινε ο κύριος συντελεστής της επίλυσης του Κυπριακού; Τρίτον, ακούσαμε ποτέ την αλήθεια για το «θέατρο σκιών» που έγινε στο Λονδίνο πριν την υπογραφή των συμφωνιών Ζυρίχης-Λονδίνου; Τέταρτον, μας παρουσίασαν ποτέ την αλήθεια για την συνταγματική κρίση του ‘63 και την πρώτη διχοτόμηση; Πέμπτο, μας είπαν ποτέ ξεκάθαρα πώς αντιμετωπίσαμε το νέο κράτος της Κύπρου -και εμείς και οι Τουρκοκύπριοι- για να φτάσουμε σε συνεχείς τραγωδίες για μια δεκαετία; Έκτο, μας είπαν ποτέ ποια πραγματική ευκαιρία υπήρχε από το 1968 μέχρι το 1974 για μια μοναδική λύση του προβλήματος και εμείς είπαμε «όχι»; Φυσικά σ’ αυτή τη σειρά των εκπομπών δεν παραγνωρίζονται και δεν διαγράφονται ούτε οι πολιτικές ούτε και οι ευθύνες των κέντρων ισχύος στο Κυπριακό. Από τη θέση, όμως, αυτή μέχρι να λέμε ότι «για όλα φταίνε οι άλλοι και εμείς τίποτε», δεν υπάρχει πιο επικίνδυνο και εξωπραγματικό σε ένα λαό που προσπαθεί να βρει λύση στο εθνικό του πρόβλημα.
Ο τίτλος του ντοκιμαντέρ σας εμπεριέχει και την φράση «Πορεία προς τον γκρεμό». Γιατί; Ήταν σα να ήταν όλα προδιαγεγραμμένα από την αρχή της δημιουργίας του Κυπριακού Προβλήματος, κύριε Καρεκλά;
Η πορεία της Κύπρου δεν ήταν προδιαγεγραμμένη προς το γκρεμό. Αντίθετα, ήταν πορεία προοπτικής για ειρήνη, ευημερία, πρόοδο και προκοπή, νοουμένου ότι όλοι -Ελληνοκύπριοι και Τουρκοκύπριοι- θα αγαπούσαμε αυτό το κράτος που μας δόθηκε. Ναι, είχαμε ένα σύνταγμα δοτό -γιατί άραγε; Αυτό και πολλά άλλα απαντώνται στο ντοκιμαντέρ-, όμως είχαμε ένα δυναμισμό και άπειρες δυνατότητες να μεγαλουργήσουμε. Δυστυχώς, σταθήκαμε ενώπιον του κράτους μας με συναισθηματισμούς, με σύνδρομα του παρελθόντος, με παλινωδίες, κρημνοβασίες, σχοινοβασίες, ευσεβοποθισμούς, χωρίς ίχνος ρεαλισμού και υπευθυνότητας, παραγνωρίζοντας και το διεθνή και τον περιφερειακό περίγυρο, ωσάν να είμαστε μόνοι και παντοδύναμοι. Και, το χειρότερο, κρατήσαμε το πρόβλημα μας στα πλαίσια της κομματικής αντιπαλότητας και το χρησιμοποίησαν οι πολιτικοί ταγοί ως βατήρα πολιτικής ή προσωπικής δήθεν δικαίωσης ή και εκδίκησης. Τώρα, γιατί «πορεία προς το γκρεμό»; Για πού ξεκινήσαμε και που καταλήξαμε; Αντί να αγαπήσουμε το κράτος -και εμείς και οι Τουρκοκύπριοι-, κουβαλούσαμε μέσα μας τις πάγιες πολιτικές του παρελθόντος και τα πάθη μας και, αντί να πάμε μπροστά, πηγαίναμε σταδιακά πίσω-πίσω μέχρι που φτάσαμε στο γκρεμό, επαναλαμβάνοντας τα ίδια λάθη, μένοντας αδιόρθωτοι και οδηγώντας τον τόπο όχι μόνο προς στο γκρεμό αλλά να ευρισκόμεθα τώρα, δυστυχώς, και σε ελεύθερη πτώση!
Στην ιστορική αυτή πορεία που διερευνάτε μέσω του ντοκιμαντέρ σας, αν θα ονομάζατε επιγραμματικά τα δικά μας λάθη, σ’ αυτή την «πορεία προς τον γκρεμό», ποια θα ήταν αυτά;
Έχω ήδη αναφέρει προηγουμένως δικά μας λάθη, αλλά θα προσθέσω μερικά ακόμη. Πρώτον, η απόκλιση στόχων και πολιτικών μεταξύ της Ελλάδος και της Κύπρου, με τη σύγκρουση των δύο κέντρων του ελληνισμού να είναι σχεδόν σε ημερήσια διάταξη. Δεύτερον, η μη σωστή ανάγνωση των δράσεων και των πολιτικών των κέντρων ισχύος και των συντελεστών επίλυσης του Κυπριακού. Τρίτον, η συνεχής σύγκρουση με τους συντελεστές επίλυσης του προβλήματος από τους οποίους ζητούσαμε και τη συνδρομή τους. Τέταρτον, ο εγκλωβισμός των ταγών μας στις πάγιες πολιτικές τους, στα σύνδρομα και στις δοξασίες του παρελθόντος και στις ταμπέλες περί «μειοδοσίας» και «προδοσίας». Έκτο, δεν κατανοήσαμε ποτέ ότι άλλο είναι τι θέλουμε, τι επιθυμούμε και άλλο είναι τι μπορούμε να επιτύχουμε, το οποίο να αγαπήσουμε και να εργαστούμε γι’ αυτό. Όλα αυτά και πολλά άλλα βγαίνουν αβίαστα από τη σειρά αυτή των έντεκα ντοκιμαντέρ. Το ερώτημα είναι: Θα μάθουμε κάποτε ή απλώς θα συνεχίζουμε στο ίδιο μοτίβο που συνεχίζουμε εδώ και εβδομήντα χρόνια; Αυτό θα το απαντήσουν οι τηλεθεατές.
Απλοϊκή η ερώτηση, αλλά τίθεται συχνά: Εμείς «φταίμε» που μπήκαν οι Τούρκοι εισβολείς στην Κύπρο, ή έτσι κι αλλιώς η Τουρκία θα πραγματοποιούσε την εισβολή στον τόπο μας, ως μέρος ενός μακροχρόνιου σχεδίου της;
Δεν είμαι οπαδός της συνωμοσιολογίας. Η πολιτική της κάθε χώρας έναντι άλλης, καθορίζεται ανάλογα με τις εξελίξεις που έχει ενώπιον της. Θα πρέπει να παραδεχτούμε ότι -ανεξάρτητα από το παράνομο και μη συμβατό με το Διεθνές Δίκαιο- η βάρβαρη Τουρκική εισβολή έγινε διότι εμείς δώσαμε στην Τουρκία την αφορμή και την ευκαιρία με το πραξικόπημα της Χούντας των Αθηνών και της Ε.Ο.Κ.Α. Β’ εδώ στην Κύπρο. Ασφαλώς, η Τουρκία από τη δεκαετία του 1950 είχε στους σχεδιασμούς της τη διχοτόμηση της Κύπρου ή και την πλήρη απορρόφησή της. Όμως, εμείς βάλαμε τη θηλειά στο λαιμό μας! Αν αναλογιστούμε ακόμη ότι αν το 1972 καταλήγαμε σε συμφωνία με τους Τουρκοκύπριους, που αποδέχτηκαν τα πάντα στο πλαίσιο των ενδοκυπριακών συνομιλιών, τότε η εικόνα της Κύπρου θα ήταν διαφορετική – ούτε πραξικόπημα θα είχαμε, ούτε Τουρκική εισβολή, αλλά μία χώρα εδραιωμένη, δημοκρατική και ευημερούσα. Φυσικά, τα πράγματα τώρα είναι πολύ δύσκολα. Είχαμε, από το ‘74 μέχρι τώρα που μιλούμε, και πάλι ευκαιρίες λύσης του Κυπριακού, ίσως λιγότερο ευκρινείς από ότι εκείνες πριν το ‘74. Τα πράγματα, όμως, τώρα εδώ που έφτασαν, με τον τουρκικό αναθεωρητισμό στα ύψη και την εικόνα της Τουρκίας ως ισχυρής περιφερειακής δύναμης, είναι πολύ δύσκολα και δεν χωρούν εύκολες και επιπόλαιες απαντήσεις. Η πολιτικές ηγεσίες, οι εν Κύπρω ιδίως, ας αναλογιστούν τις ευθύνες τους και μαζί τους και εμείς ο λαός για να δούμε τι αύριο υπάρχει, ποια ελπίδα υπάρχει -αν υπάρχει!- και τι απαιτείται. Η πορεία από το 1974 είναι θέμα μιας άλλης σειράς ντοκιμαντέρ τα οποία έχω σε προχωρημένο στάδιο, για να δούμε και πάλι την ηγεσία επί σκηνής σε ένα επαναλαμβανόμενο σενάριο, με τα ίδια λάθη και προσεγγίσεις.
Και τώρα τι; Τι μας διδάσκει η Ιστορία; Ως ένας άνθρωπος-μελετητής της, όσο λίγοι, τι προσδοκάτε για το μέλλον; Μήπως το πιο… αισιόδοξο «σενάριο» επίλυσης, είναι να μείνουν τα πράγματα ως έχουν;
Δεν υπάρχουν «αισιόδοξα» και «πιο αισιόδοξα» σενάρια επίλυσης του Κυπριακού. Στα τελευταία εβδομήντα χρόνια παρουσιάστηκαν δυνατότητες επίτευξης μιας εφικτής λύσης, τις οποίες είτε δεν αξιοποιήσαμε σωστά, είτε -ακόμη χειρότερα-, μας προσπέρασαν αυτές οι δυνατότητες και δεν τις αντιληφθήκαμε. Σίγουρα η παρέλευση του χρόνου και δη επί μακρόν, επενεργεί αρνητικά και στις διαδικασίες επίλυσης του Κυπριακού αλλά και στα προβαλλόμενα εκατέρωθεν επιχειρήματα επί της ουσίας του προβλήματος. Για τα μικρά κράτη -όπως η Κύπρος- που διεκδικούν το δίκαιό τους, ο χρόνος που θα εκδηλωθεί μια ενέργεια, πότε θα γίνει μία κίνηση, πώς θα απορριφθεί μια άλλη και πότε επίσης πρέπει να αποφεύγεται μια αδικαιολόγητη καθυστέρηση, έχει τεράστια σημασία. Η παραμονή των πραγμάτων ως έχουν, η παραμονή της de facto κατάστασης που ισχύει σήμερα στην Κύπρο, όπως με ρωτάτε, είναι κατά τη γνώμη μου επικίνδυνο και για τη λύση του προβλήματος και για τη μορφή της λύσης. Το αβέβαιο και το προσωρινό της de facto καταστάσεως δεν αποτελεί λύση -και δη λύση εγγυημένη και σίγουρη-, αλλά ανοικτή πληγή για τα χειρότερα. Εκείνο που επιβάλλεται να έχουμε είναι λύση του προβλήματος. Μπορούμε να τη βρούμε; Με ποιες αρχές και ποιες παραμέτρους; Συμφωνούμε όλοι για το επάναγκες της λύσης; Μας ενδιαφέρει να βρεθεί λύση; Συμφωνούμε όλοι για τη μορφή της λύσης; Ή μήπως στις απαντήσεις σε αυτά τα ερωτήματα θα ακούσουμε και πάλι το ίδιο τροπάριο, που ακούμε από το κάθε κόμμα με ιδεοληψίες και σκοπιμότητες; Ο αναμάρτητος πρώτος τον λίθον βαλέτω.
Κάτι τελευταίο -και λίγο προσωπικό-, κύριε Καρεκλά. Όταν μιλήσαμε για να προγραμματίσουμε αυτή τη συνέντευξη ήσασταν σε μία μονταζιέρα επί 10 ώρες ετοιμάζοντας το δεύτερο επεισόδιο. Κι αναρωτιέμαι: Έπειτα από μισό αιώνα σκληρής εργασίας, μεγάλων δημοσιογραφικών επιτυχιών, ως ένας από τους πλέον αναγνωρίσιμους δημοσιογράφους της Κύπρου, τι σας ωθεί ακόμη να αγαπάτε τόσο πολύ τη συγκεκριμένη δουλειά και να μην παίρνετε «σύνταξη» απ’ αυτήν;
Θα σας απαντήσω ευθέως χωρίς περιστροφές: Είμαι ερωτευμένος με τη δουλειά μου – με την αποστολή του δημοσιογράφου καλύτερα! Αυτό δεν σημαίνει ότι θα είμαι πάντοτε, με τον ίδιο τρόπο, επί των επάλξεων. Σίγουρα έρχεται ο χρόνος της απομάκρυνσης από την τηλεοπτική παρουσία, με τον τρόπο που γινόταν μέχρι τώρα. Ποτέ, όμως, δεν σταματά η έρευνα και η συγγραφή. Έχω, άλλωστε, δημιουργήσει το περιβάλλον που με εμπνέει και με ωθεί προς αυτή την κατεύθυνση. Να έχουμε υγεία και νόηση, και τα πάντα γίνονται με το σωστό τρόπο, την κατάλληλη στιγμή.
Info:
Η σειρά των 11 αποκαλυπτικών ντοκιμαντέρ «Κυπριακό: Πορεία προς τον γκρεμό», σε έρευνα, κείμενο και παρουσίαση του δημοσιογράφου Γιάννη Καρεκλά, με πλούσιο οπτικό υλικό, σπάνιες μαρτυρίες, ηχητικά ντοκουμέντα, καθώς και ιστορικά έγγραφα από τα Αμερικάνικα, Βρετανικά και Ελληνικά αρχεία, προβάλλεται κάθε Δευτέρα στις 21:00 από το Sigma.
