Ένα κλασσικό κτίσμα της λονδρέζικης αρχιτεκτονικής, το τελευταίο σπίτι του Sigmund Freud, εξακολουθεί να αποτελεί πόλο έλξης για τους επισκέπτες του ως μουσείο. Εκεί κατέφυγε για να ξεφύγει από τους Ναζί το 1939, εκεί βρίσκεται ακόμη το διάσημο ντιβάνι στο οποίο ξάπλωναν οι ασθενείς του κι εκεί άφησε την τελευταία του πνοή.
Τι λέει γι’ αυτόν ο χώρος που αποκαλούσε σπίτι;
Ο Sigmund Freud χρησιμοποιούσε πάντα την παρομοίωση του ανθρώπινου μυαλού με ένα σπίτι: Η σοφίτα συμβόλιζε το υπερεγώ, το συνειδητό εγώ παρουσιαζόταν ως η τραπεζαρία, και το ασυνείδητο έβρισκε τη θέση του στο σκοτεινό υπόγειο. Το εξωτερικό του σπιτιού αντιπροσώπευε το σώμα και την εικόνα του ανθρώπου προς τα έξω ενώ το εσωτερικό ήταν όλα όσα είχε στο μυαλό. Τι λέει όμως για τους ανθρώπους η αισθητική; Τα αντικείμενα που επιλέγουν για τη διακόσμηση, η τάξη και η οργάνωση ή το χάος στο εσωτερικό του σπιτιού τους; Τι λένε οι επιλογές των χρωμάτων και τι η διάταξη των αντικειμένων στο χώρο; Αυτά δεν απαντήθηκαν ποτέ από τον πατέρα της ψυχολογίας και θεμελιωτή της ψυχανάλυσης, ωστόσο απασχόλησαν πολλούς συναδέλφους του στο μέλλον. Και κάποιοι από αυτούς, επιχειρούν να αναλύσουν τον ίδιο μέσα από το σπίτι του στο Λονδίνο. Το 1938, όταν η Αυστρία καταλήφθηκε από τους Ναζί, ο Sigmund Freud, η σύζυγός του Martha, η κόρη τους Anna και η οικονόμος τους, Paula Fichtl, κατέφυγαν στη Μεγάλη Βρετανία και εγκαταστάθηκαν στο Hampstead, το δεντρόφυτο προάστιο του βόρειου Λονδίνου και συγκεκριμένα στον αριθμό 20 της οδού Maresfield Gardens. Στο απομακρυσμένο από τη φασαρία της πόλης, Hampstead, είχαν τότε εγκατασταθεί αρκετές ευκατάστατες οικογένειες – μουσικοί, συγγραφείς, γιατροί, ψυχαναλυτές- που είχαν διαφύγει από τις περιοχές που είχε επεκταθεί ο ναζισμός.
Χτισμένο με τα χαρακτηριστικά κόκκινα τούβλα της βρετανικής αρχιτεκτονικής, το σπίτι της οδού Maresfield Gardens δεν ξεχώριζε σε κάτι, ήταν σχεδόν πανομοιότυπο με τις γύρω κατοικίες, πρόσφερε στην οικογένεια την πολυπόθητη ασφάλεια που αναζητούσε και, βεβαίως, υπήρξε το τελευταίο γραφείο όπου ο Freud έβλεπε ασθενείς και δεχόταν τις επισκέψεις του εγγονού του -διάσημου ζωγράφου- Lucian Freud.
- Διαβάστε επίσης: Το εμβληματικό σπίτι της Audrey Hepburn στο “Breakfast at Tiffany’s, πωλείται (ξανά) έναντι 15 εκατομμυρίων δολαρίων
Ο ηλικιωμένος ψυχαναλυτής –ήδη βαριά άρρωστος ότι εγκαταστάθηκε στο Λονδίνο- πρόλαβε να ζήσει μόλις ένα χρόνο εκεί και άφησε την τελευταία του πνοή μέσα σ’ αυτό το σπίτι. Η κόρη του Anna Freud συνέχισε να ζει εκεί, μέχρι τον θάνατό της το 1982, οπόταν το σπίτι μετατράπηκε σε μουσείο αφιερωμένο στη ζωή και το έργο του πατέρα της, όπως ακριβώς ήταν η επιθυμία της και ακολουθώντας τις οδηγίες που φρόντισε να αφήσει στη διαθήκη της.
Τρία χρόνια μετά, το 1986, το Μουσείο Freud στο Λονδίνο, άνοιξε τις πόρτες του κοινό. Μαζί με εκείνο που βρίσκεται στη Βιέννη, το σπίτι δηλαδή που ο Freud έζησε 78 χρόνια από τη ζωή του, και το οποίο αποτελεί μια σχεδόν πιστή αντιγραφή, αφηγούνται τη ζωή και το έργο του εμβληματικού ψυχαναλυτή στους χιλιάδες επισκέπτες που προσελκύουν από όλο τον κόσμο.
Το επίκεντρο του ενδιαφέροντος είναι φυσικά ο διάσημος καναπές, το γνωστό «ντιβάνι», το οποίο είχε φέρει μαζί του από τη Βιέννη. Σ’ αυτόν οι ασθενείς του κάθονταν ή ξάπλωναν κατά τις επισκέψεις τους και καλούνταν να πουν ό,τι τους ερχόταν στο μυαλό χωρίς να επεξεργαστούν συνειδητά τις σκέψεις, μια τεχνική που είχε καθιερώσει ο ίδιος προσπαθώντας να αποτυπώσει το ασυνείδητο. Πίστευε ότι «Το μυαλό είναι σαν ένα παγόβουνο: μόλις το ένα έβδομο του βρίσκεται πάνω από την επιφάνεια του νερού» και γίνεται ορατό. Ως επιστήμονας και μεγάλος στοχαστής, ανέπτυξε μια ολότελα νέα και πρωτοπόρο θεωρεία για την ανθρώπινη ύπαρξη – αλλά με αυτόν τον τρόπο υπονόμευσε βαθιά ριζωμένες πολιτισμικές δομές, προκαλώντας μεγάλη εχθρότητα στο κατεστημένο της εποχής. Παρόλο που πολλές από τις πρώτες εκείνες διατυπώσεις του, στην πορεία ανατράπηκαν από τα μεταγενέστερα μυαλά της επιστήμης του, δεν παύει να θεωρείται θεμελιωτής των βασικών αρχών της ανθρώπινης ψυχολογίας.
Ναι, αλλά τι είχε σπίτι του ο Freud;
Μια επίσκεψη στον χώρο όπου ο θεμελιωτής της ψυχανάλυσης πέρασε τον τελευταίο χρόνο της ζωής του προσφέρει ενδιαφέροντα συμπεράσματα. Κατά την είσοδο, έρχεται κανείς αντιμέτωπος με το πωλητήριο που είναι γεμάτο από φροϋδικές παντόφλες, κούπες και αναμνηστικά. Ένα σπίτι-μουσείο, ωστόσο, δεν λειτουργεί όπως ένα τυπικό σπίτι. Στον πρώτο όροφο, μια βιτρίνα με μπιχλιμπίδια και εκπαιδευτικά αντικείμενα αντικαθιστά το παραδοσιακό υπνοδωμάτιο. Στο γραφείο του στη Βιέννη, οι χιλιάδες ασθενείς του μοιράζονταν τις σκέψεις τους υπό το βλέμμα της εντυπωσιακής συλλογής των 2,000 αγαλματιδίων του. Μετακομίζοντας στο Λονδίνο μετέφερε πολλά από αυτά μαζί του. Ο Freud συνέλεγε παθιασμένα αρχαιότητες, πολλές από τις οποίες μπορεί να δει κανείς στο μουσείο. Ο θεός Έρωτας υπήρξε μία από τις αγαπημένες του μορφές κι εμφανίζεται σε ένα από τα αγαλματίδια της συλλογής του.
Έχει επίσης ένα αγαλματίδιο με τη θεά Αθηνά, αλλά και αρκετούς βουδιστικούς, ινδουιστικούς και αιγυπτιακούς θεούς. Μια μεγάλη συλλογή από αγαλματίδια και τοτέμ της Νοτίου Αμερικής, κυρίως από το Μεξικό, αλλά και το Περού, την Κολομβία και άλλες χώρες της Λατινικής Αμερικής. Χιλιάδες γράμματα, αποκόμματα εφημερίδων, σημειώσεις του Freud και φωτογραφίες, είναι προσβάσιμα σε ερευνητές κατόπιν αιτήματος στο μουσείο, αλλά πολλά από αυτά μπορεί να τα δει και το κοινό στην επίσκεψή του. Αυτό που προκαλεί επίσης δέος είναι η τεράστια βιβλιοθήκη του, με μια σπάνια συλλογή από όλο το εύρος των ενδιαφερόντων του: τέχνη, αρχιτεκτονική, φιλοσοφία, ιστορία, επιστήμη, αρχαιολογία, λογοτεχνία και φυσικά ψυχολογία. Το Μουσείο του Freud στο Λονδίνο πέρα από τους προσωπικούς θησαυρούς του, φιλοξενεί συχνά και περιοδικές εκθέσεις με διάφορες θεματικές. Το διάσημο ντιβάνι σε κεντρικό σημείο στο ισόγειο, λειτουργεί ως «δόλωμα» για να προσελκύσει τους επισκέπτες, αλλά λίγοι ξέρουν ότι στη διάρκεια του τελευταίου έτους της ζωής του, το ντιβάνι αυτό έγινε περισσότερο χώρος ανάρρωσης για τον ίδιο, καθώς ο Freud αντιμετώπιζε προχωρημένο καρκίνο της γνάθου. Στις 23 Σεπτεμβρίου του 1939 έχοντας πάρει μια θανατηφόρα δόση μορφίνης για να απαλύνει τον πόνο του, έκλεισε τα μάτια για πάντα.
Το σπίτι ως οικογενειακή κατοικία
Πριν η οικογένεια Freud εγκατασταθεί εκεί, στο σπίτι χρειαζόταν να γίνουν ορισμένες εργασίες. Ο γιος του Sigmund Freud, Ernst, επιτυχημένος αρχιτέκτονας που ήδη ζούσε και εργαζόταν στο Λονδίνο, σχεδίασε βελτιώσεις στο σπίτι για την άνεση του πατέρα του. Ο τοίχος μεταξύ του γραφείου και της βιβλιοθήκης του Freud κατεδαφίστηκε ώστε να δημιουργηθεί ένας φωτεινός, ανοιχτός χώρος εργασίας, που έμοιαζε περισσότερο με τα ιατρεία του στη Βιέννη. Τοποθετήθηκε ανελκυστήρας και στον μεγάλο κήπο, στο πίσω μέρος, κατασκευάστηκε μία στοά (loggia) ώστε η οικογένεια να μπορεί να κάθεται έξω υπό σκιά. Ο ίδιος ο Freud, πάντως, είχε πει πως το σπίτι ήταν πολύ καλό για κάποιον που δεν θα το κατοικούσε για πολύ, αλλά παραδέχτηκε πως ήταν πραγματικά όμορφο.
Μετά τον θάνατο του, η Anna συνέχισε να ζει στο σπίτι μαζί με τη μητέρα της Martha, τη θεία της Minna και την Paula. Το γραφείο του παρέμεινε σχεδόν ανέγγιχτο, αν και χρησιμοποιούνταν καθημερινά από την οικογένεια ως κοινόχρηστος χώρος. Οι αρχαιότητες, τα βιβλία και τα έργα τέχνης του έμειναν στα ράφια τους, με την Anna να παίρνει ελάχιστα αντικείμενα για το δικό της γραφείο. Η Anna συνέχισε τη δουλειά της, χρησιμοποιώντας τον επάνω όροφο του σπιτιού ως χώρο συνεδριών και μελέτης. Με τα χρόνια, το διπλανό δωμάτιο μετατράπηκε σε αίθουσα αναμονής για τους ασθενείς και ένα άλλο έγινε το γραφείο της γραμματέως της.
Μετά τον θάνατο της Marthas Freud, τον Νοέμβριο του 1951, η ισόβια φίλη και συνεργάτιδα της Anna, Dorothy Burlingham, μετακόμισε στο σπίτι. Οι δύο γυναίκες έζησαν, εργάστηκαν και έγραψαν μαζί σε αυτό το σπίτι για δεκαετίες. Το πρώην υπνοδωμάτιο της Dorothy αποτελεί σήμερα την αίθουσα Anna Freud στο μουσείο. Είχε υπάρξει προηγουμένως το σαλόνι της Marthas Freud. Το διπλανό δωμάτιο, που σήμερα είναι η Αίθουσα Βίντεο του μουσείου, ήταν το γραφείο και χώρος συνεδριών της Dorothy. Αυτό το δωμάτιο ήταν κάποτε το υπνοδωμάτιο της Minna Bernays. Η Minna, αδερφή της Martha, είχε ζήσει με την μαζί με την οικογένεια στη διεύθυνση Berggasse 19 της Βιέννης και είχε επίσης έρθει στο Λονδίνο για να γλιτώσει από τους Ναζί. Έζησε στο σπίτι μέχρι τον θάνατό της το 1941.
Το 1951, η Anna Freud, η Dorothy Burlingham και η συνεργάτιδά τους Helen Ross ίδρυσαν ένα νέο κέντρο για την παιδική ψυχανάλυση: το Hampstead Child Therapy Course and Clinic, λίγα σπίτια πιο κάτω, στο νούμερο 12 της Maresfield Gardens. Παράλληλα, η Anna και η Dorothy συνέχισαν να εργάζονται στο νούμερο 20, περιβαλλόμενες από τη δική τους βιβλιοθήκη και συλλογές.
Παρόλο που αποτελούσε έναν ενεργό εργασιακό χώρο, το σπίτι παρέμενε και κατοικία. Η Paula Fichtl, που ήταν με την οικογένεια Freud για δεκαετίες, φρόντιζε για την καθημερινή λειτουργία του σπιτιού, ενώ η Anna και η Dorothy δούλευαν, ταξίδευαν και δημοσίευαν. Οι οικιακοί χώροι, όπως η κουζίνα και η τραπεζαρία, αποκαλύπτουν μία πιο προσωπική, λιγότερο γνωστή πλευρά της οικογένειας Freud.
Όπως φανερώνει μια ανεκτίμητη σειρά φωτογραφιών του 1982, η τραπεζαρία – που ακόμα έτσι αποκαλείται στο μουσείο – ήταν ένας ζεστός χώρος, όπου η οικογένεια έτρωγε και φιλοξενούσε φίλους. Σε μεταγενέστερα χρόνια φιλοξένησε την τηλεόραση του επιστάτη. Μεγάλο μέρος της συλλογής από παραδοσιακά έπιπλα Jugendstil βρισκόταν, και εξακολουθεί να βρίσκεται, σε αυτό το δωμάτιο. Το στυλ Jugendstil αναδύθηκε στα μέσα της δεκαετίας του 1890 σε Γερμανία και Αυστρία, με διακοσμητικό, συχνά λουλουδένιο χαρακτήρα, εμπνευσμένο από τη φύση και τη λαϊκή τέχνη. Οι ντουλάπες και τα ξύλινα μπαούλα προέρχονται από το εξοχικό σπίτι στο Hochrotherd, μια αγροτική ειδυλλιακή τοποθεσία έξω από τη Βιέννη.
Ορισμένα μέρη του σημερινού Μουσείου Freud, όπως η τραπεζαρία, αναγνωρίζονται ακόμη από την εποχή που ήταν οικιακοί χώροι. Άλλοι χώροι, όπως ορισμένα υπνοδωμάτια και τα μπάνια, έχουν χαθεί στην ιστορία αφού έχουν μετατραπεί πλήρως. Το υπνοδωμάτιο της Anna είναι πλέον η αίθουσα συνεδριάσεων του μουσείου, που φιλοξενεί ομάδες, ομιλίες και εκδηλώσεις και είναι διαθέσιμη προς ενοικίαση. Το «μπλε μπάνιο» που ανήκε αρχικά στον διάσημο ψυχαναλυτή και αργότερα στη Dorothy Burlingham, ξηλώθηκε κατά την αρχική φάση ανακαίνισης του μουσείου, περίπου το 1984. Σήμερα στεγάζει το γραφείο του διευθυντή του μουσείου.
Ορισμένα άλλα σημεία πάλι, εξακολουθούν να παραμένουν ιδιωτικά. Η παλιά κουζίνα, τα βοηθητικά δωμάτια της οικογένειας και το υπνοδωμάτιο της Paula αποτελούν το διαμέρισμα του επιστάτη, που στεγάζεται έκτοτε μόνιμα εκεί. Στον επάνω όροφο της οικίας στεγάστηκαν πλέον τα γραφεία του Μουσείο, η κουζίνα του προσωπικού και χώροι αρχείου και συλλογών. Το πρώην ιατρείο της Anna Freud εξακολουθεί να λειτουργεί ως χώρος εργασίας, φιλοξενώντας γραφεία για το προσωπικό και τους ερευνητές.
Το δωμάτιο που παραμένει αναλλοίωτο
Το γραφείο του Sigmund Freud, γεμάτο με τα βιβλία και τις αρχαιότητες του, είχε τακτοποιηθεί έτσι από την οικογένεια το 1938. Έκτοτε έχουν αλλάξει ελάχιστα. Η κόρη του Anna διατήρησε τη συλλογή του πατέρα της – όχι ως ιερό που δεν πρέπει να αγγίζεται, αλλά ως μνήμη μέσα στην οποία ζούσε. Το μουσείο προσπαθεί να διατηρήσει αυτή τη μνήμη, κρατώντας την επίπλωση και τα αντικείμενα όσο το δυνατόν πιο κοντά στην αρχική τους θέση. Έχουν γίνει κάποιες παραχωρήσεις για λόγους συντήρησης, όπως προστατευτικά κιγκλιδώματα και χαμηλός φωτισμός, αλλά η ατμόσφαιρα παραμένει παρόμοια με εκείνη στην οποία έζησε η οικογένεια Freud.
