Η ζωή της Ελένης Φωκά ήταν γεμάτη κηδείες

Η ζωή της Ελένης Φωκά ήταν γεμάτη κηδείες

Η «δασκάλα του γένους», η εμβληματική μορφή των κατεχομένων για 23 χρόνια, αισθάνεται πως απλά έκανε το καθήκον της.

Τα ανθισμένα κυκλάμινα στην αυλή της τα είχε φέρει η ίδια από το χωριό της, από το 1997 που μένει πια στις ελεύθερες περιοχές – λευκά και κόκκινα. «Είναι γεμάτος από μυρωδιές ο κήπος σας!», της αναφέρω έξω από την πόρτα του σπιτιού της, στο συνοικισμό της Αθαλάσσας, στο Πλατύ Αγλαντζιάς όπου ζει τα τελευταία χρόνια. «Είναι των Αγίων Σαράντα σήμερα και ετοίμασα 40 πισσίες και κολοκοτές. Είχαμεν το ως έθιμο στο χωρκόν μας. Κόπιασε!». Φοράει μαύρα, τα μάτια της είναι μαύρα – «πολλή στεναχώρια, κυρία Φωκά», της λέω. Μου φτιάχνει σκέτο κυπριακό καφέ με καϊμάκι.

Έχετε πολλές εικόνες αγίων στο σαλόνι σας… Ο Απόστολος Ανδρέας, ο Άγιος Εφραίμ, ο Ιωάννης ο Πρόδρομος…
Τις παραπάνω εγώ τις εζωγράφισα. Πήγαινα σε μαθήματα αγιογραφίας στα επιμορφωτικά, στο 4ο Δημοτικό Σχολείο και έμαθα. Τούτες τις εικόνες τις είχα τιμωρία.

Πώς τις τιμωρούσατε;
Τις είχα κρυμμένες πίσω από τον πάγκο της κουζίνας να μεν φαίνουνται, να μεν θωρούν.

Για ποιο λόγο;
Για το κακό που συμβαίνει στην Κύπρο μας το οποίο δεν σταματά. Μετά αποφάσισα να δώσω άφεση και τις έβαλα στη θέση τους, μήπως και γίνει το θαύμα. Έτσι έκαμνε και ο πατέρας μου, στην Αγία Τριάδα. Άμα ετύχαινε να έχει ανομβρία για πολύ καιρό, ετιμωρούσεν τες εικόνες.

Γιατί φοράτε μαύρα;
Γιατί η ζωή μου ήταν γεμάτη κηδείες.

Μεταφορικά το λέτε;
Κυριολεκτώ. Η ζωή μας στο χωρκό ήταν ένας συνεχής θάνατος, ένα συνεχές πένθος, γιατί οι άνθρωποι που είχαν παραμείνει εκεί, με τη Συμφωνία της τρίτης Βιέννης, ήταν μεγάλοι σε ηλικία. Οι νέοι εφέφκαν σιγά σιγά. Τζιαι έτσι είχαμε συνέχεια κηδείες στο χωρκό, δεν είχαμε χαρές. Με τι να χαρούμε; Ακόμα τζιαι τις κηδείες των ανθρώπων μας μάς επέβαλλαν να περιμένουμε να νυχτώσει για να τις κάμουμε, δεν ξέρω γιατί, ίσως για να μην προκαλέσουμε τους εποίκους και γίνουν επεισόδια.

Χρώμα πουθενά;
Οι συνθήκες της ζωής μας ήταν τέθκιες που δεν σου επέτρεπαν να εκφραστείς με χρώμα, παρόλο που εμένα, προσωπικά, μου αρέσκει η φύση, τα λουλούδια, η άνοιξη που ούλλα ανθίζουν και υπήρχε στο χωρκό μία πανδαισία χρωμάτων. Αλλά…

Πόσους μαθητές είχατε;
Όταν εξεκίνησα να διδάσκω στο σχολείο είχα 74 μαθητές. Όταν με εφύαν, με τον τρόπο που έγινε, το ’97 -την ημέρα του Αγίου Συνεσίου, 26 Μαΐου του 1997, σημαδιακό- οι μαθητές μου ήταν μοναχά 6.

Στηρίζονταν σ’ εσάς τα παιδιά;
Αυτά τα μωρά ήταν οι δάσκαλοί μου τζιαι εγώ ήμουν η μαθήτριά τους. Τούτοι ήταν οι ρόλοι. Έπαιρνα δύναμη που τη δύναμη τούτων των μωρών για να μπορώ και εγώ η ίδια να υπομένω όσα κακά εγίνονταν που τους Τούρκους. Είχα την έγνοιά τους. Όταν έπρεπε να πάσιν στην τουαλέτα η οποία ήταν έξω που το σχολείο, για να μεν τα προπηλακίσουν τα μωρά των εποίκων τα έστελνα δύο δύο και εστέκουμουν στην πόρτα μέχρι να επιστρέψουν, να μεν τους κάμουν κανένα κακό, να μεν τα περιπαίξουν, να μεν τα δέρουν. Όταν εμπάιναμεν το πρωί στην τάξη και εβρίσκαμε κρεμασμένες στην πόρτα νάιλον σακούλες με αφοδεύματα, εγώ τους έλεγα «δεν είναι τίποτε» και τα εξαφάνιζα για να μεν πληγώνουνται. Ελέγαν μου «κυρία, μήπως πρέπει να πάμε τζιαι εμείς στις ελεύθερες περιοχές;» και τους απαντούσα: «Αφού είμαστε στες ελεύθερες περιοχές! Δαμαί εν η ελευθερία!».

Διδάσκατε κανονικά ιστορία, θρησκευτικά, γλώσσα;
Βεβαίως. Τίποτε δεν εστερήθηκαν οι μαθητές μου. Δεν είναι τυχαίο που οι περισσότεροι έγιναν επιστήμονες, πήγαν σε πανεπιστήμια, έγιναν λαμπροί άνθρωποι. Είμαι περήφανη για τους μαθητές μου!

Σας το ρωτάω αυτό επειδή το καθεστώς εκεί…
Καταλαβαίνω τι θέλετε να πείτε. Αλλά, άμα θέλεις, για όλα υπάρχει τρόπος. Κοιτάξτε, το υπουργείο μάς έστελνε κανονικά όλα τα βιβλία, δεν έχουμε παράπονο. Αλλά, ώσπου να ‘ρτουν κοντά μας τα συγγράμματα, ελείπαν τόμοι, κάποια ήταν σκισμένα, άλλα δεν έρκουνταν καθόλου. Είχα, όμως, κρυμμένα τα βιβλία των πιο παλιών μαθητών μου μέσα στην τσάντα μου και τα έβγαζα στο μάθημα. Όταν έπαιρνα χαπάρι πως δεν υπήρχαν έποικοι γυρόν που το σχολείο, εσταματούσα τα μαθηματικά ή τη ζωγραφική τζιαι εξεκινούσα το μάθημα της γλώσσας και της ιστορίας, ψιθυριστά, να μεν μας ακούσει κανένας: «Ἄνδρα μοι ἔννεπε, Μοῦσα, πολύτροπον, ὃς μάλα πολλὰ πλάγχθη…».

Μου το περιγράφετε σαν να ήσασταν στο κρυφό σχολειό…
Δεν το εσκέφτηκα ποτέ έτσι. Ίσως να έχετε δίκαιο. Εγώ ήθελα να κάμνω το καθήκον μου.

Εσείς προσωπικά τι έχετε υποστεί;
Αυτά δεν μπορώ να τα πω. Έλεεν μου ο πατέρας μου: «Κόρη μου, εσύ έχεις χρόνια μπροστά σου, θα ζήσεις και θα γίνει η ελευθερία. Θέλω να ‘ρτεις τότε και να μου φωνάξεις δυνατά τζιαμαί που θα με έχουν, τρεις φορές, “έγινεν ελευθερία, πατέρα!”». Παρακαλώ το Θεό να μας αξιώσει να πάμεν στον τόπο μας. Τα αδύνατα παρά τοις ανθρώποις δυνατά παρά τω Θεώ εστίν.

Η ζωή σας σήμερα πώς είναι;
Είναι καλή. Πάω στην εκκλησία της Αγίας Βαρβάρας, μελετώ συνεχώς, κεντώ, μαειρέφκω, πάω στα επιμορφωτικά, ασχολούμαι με τον κήπο μου, με τα φυτά μου, τα δέντρα και τα λουλούδια μου που εκείνα δεν θα με πικράνουν ποτέ.

Πικραθήκατε πολλές φορές από τους ανθρώπους;
Επικράθηκα. Γιατί να σας κρυφτώ; Αλλά τι σημασία έχει; (συγκινείται, σταματάμε για λίγο). Δεν θέλω ούτε να συζητήσω κάτι, ούτε να ζητήσω, ούτε να θίξω. Ο Θεός ας μας συγχωρέσει όλους.

Μεγαλοψυχίες…
Δεν το βλέπω έτσι, κάνετε λάθος. Όλοι ξέρουν, ο τόπος μας είναι μικρός. Εγώ αγάπησα τον άνθρωπο, υπηρετώ τον άνθρωπο και όσο ζω αυτό θα κάμνω στη ζωή μου. Επροσπάθησα! Το τέλειον, όμως, δεν το φτάνει κανένας.

Σας είπε κανείς «ευχαριστώ» γι’ αυτή την προσφορά;
Ό,τι έκαμνα δεν το έκαμνα για να μου πουν «ευχαριστώ»! Εγώ έπραττα τα πάντα που την ψυσιή μου για τον τόπο μου, για τους ανθρώπους, για τους μαθητές μου. Ακόμη και που εβγήκα μπροστά στο παρελθόν, που έπρεπε να δώσω κάποιες συνεντεύξεις, να εκτεθώ, έπρεπε να το κάμω για να ακουστεί το πρόβλημα σε όλο τον κόσμο -όχι μόνο στην Κύπρο- να το δημοσιοποιήσω – όχι για να φανώ εγώ. Ήταν καθήκον μου. Δεν έπρεπε να σιωπήσω!

Θα ξανακάνατε τα ίδια αν γυρίζατε το χρόνο στο παρελθόν;
Θα ήμουν περισσότερο προσεκτική, θα ζύγιζα περισσότερο τα πράγματα σε κάποιες καταστάσεις.

Έχετε αλλάξει και ως χαρακτήρας από τότε που ζείτε στις ελεύθερες περιοχές;
Χαριστικά το λέμε «ελεύθερες περιοχές», γιατί την «ελευθερία» εγώ την αντιλαμβανόμουν στο χωρκό μου – κι ας είχε πεντακόσιους Τούρκους γυρόν μας. Θα σας έλεγα πως έγινα λιγότερο σκληρή, εμαλάκωσα ίσως. Τότε έκρινα την κάθε λέξη! Αλλά ήταν οι συνθήκες τέθκιες στην Αγία Τριάδα που, για να επιβιώσεις, δεν εχωρούσαν μέσοι όροι χαρακτήρα.

Έρχονται φίλοι σας, γνωστοί σας, να σας δουν εδώ στο συνοικισμό;
Σπάνια. Αλλά δεν έχω παράπονο. Έχω τες σκέψεις μου. Εμείς εμάθαμε στες μοναξιές.

Σας λείπει κάτι;
Είμαστε εγώ τζιαι ο εαυτός μου παρέα, τζιαι προσπαθώ να επιβιώσω.

Είστε τόσο περήφανη;
Είμαι ένας άνθρωπος σαν όλους τους άλλους.

Όχι, κυρία Φωκά! Εγώ ως «ηρωίδα» σας έμαθα όλα αυτά τα χρόνια, έτσι σας ονόμαζαν πάντοτε οι εφημερίδες! Έτσι σας βράβευαν πάντα!
Μην τα λέτε αυτά! Δεν είναι σωστό. Έσιει Θεόν που πάνω μας. Εν αξίζει να λέουν κάποιον άνθρωπο «ήρωα» στην Κύπρο, ενόσω υπάρχει το πρόβλημα. Ο ήρωας είναι ο άνθρωπος που επολέμησε, που αγωνίστηκε και εσκοτώθηκε στη μάχη, που έδωσε τη ζωή του για την πατρίδα. Εγώ ήμουν δασκάλα!

Νιώθετε ξεχασμένη πια, παραγκωνισμένη;
Η ζωή του κάθε ανθρώπου είναι γραμμένη. Ο Θεός να μας βοηθήσει να την ολοκληρώσουμε με αξιοπρέπεια, να έχουμε πάντα τη λογική και τη μνήμη μας στέρεα ώστε να μην προκαλέσουμε κακό ούτε στον εαυτό μας ούτε στους άλλους. Τζιαι, κυρίως, να προσέχουμε να έχουμε την υγεία μας για να μεν μας λυπούνται.

Από τότε που ήρθατε στη Λευκωσία έχετε επισκεφθεί ξανά το χωριό σας;
Καταρχήν δεν με αφήνουν να πάω ποτζιεί τις λλίες φορές που επροσπάθησα και αφότου ανοίξαν τα οδοφράγματα, με τη δικαιολογία ότι αρνήθηκα να βγάλω τουρκική ταυτότητα. Είπαν μου στον έλεγχο: «Εσύ ξέρεις τι πρέπει να κάμεις!». Αλλά και να πάω, τι να το κάμω; Να πάω σαν επισκέπτης; Έρκουνται κάποιοι και λέγουν μου πως που τζιαμαί που ήταν το σπίτι μου και αντίκριζες που πάνω τη θάλασσα, τωρά οι Τούρκοι εκάμαν μαρίνα. Θα στενοχωρηθώ βαθκιά άμα τα δω τούτα. Δεν θέλω! Εγώ τον τόπο μου είχα τον μετρημένο με τα πόθκια, παθκιά παθκιά, ήξερα πως θέλω τόσες παθκιές για να πάω που το ένα χωράφι στο άλλο. Στον τόπο μου εγώ ήμουν ελεύθερη! Δεν μπορώ να πάω στην Αγία Τριάδα σαν ξένη…

  • Όλες οι φωτογραφίες αρχείου προέρχονται από το προσωπικό αρχείο της κ. Φωκά, όσο ζούσε στα κατεχόμενα. 

Related posts

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *