Τα κάλαντα των Φώτων

Τα κάλαντα των Φώτων

Σε μια εποχή που η αθωότητα βρίσκεται καλά κρυμμένη πίσω από οθόνες κινητών και tablets, τα κάλαντα είναι ίσως το έθιμο εκείνο που περισσότερο από όλα υπάρχει αποτυπωμένο στις αναμνήσεις των παιδικών μας χρόνων. Μια πόρτα που λες και ανοίγει στο φως, μια υπόσχεση για το αύριο. Και μια φωνή που μας θυμίζει ότι κάποτε ήμασταν παιδιά.

Σύμφωνα με την ελληνική παράδοση, τα κάλαντα είναι δημοτικά τραγούδια που ψάλλονται κάθε χρόνο κατά τις παραμονές των μεγάλων γιορτών και κυρίως τα Χριστούγεννα, την Πρωτοχρονιά και τα Φώτα, με τη συνοδεία οργάνων όπως το τρίγωνο, η φλογέρα και το λαούτο. Η λέξη προέρχεται από το λατινικό “calenda”, ενώ έχουν βρεθεί αρχαία γραπτά παρόμοια με τα σημερινά κάλαντα. Στα κάλαντα της Θράκης, για παράδειγμα, υπάρχουν στοιχεία από το τραγούδι της Ειρεσιώνης, της εποχής του Ομήρου: «Στο σπίτι ετούτο πού ‘ρθαμε του πλουσιονοικοκύρη/ ν’ ανοίξουνε οι πόρτες του να μπει ο πλούτος μέσα /να μπει ο πλούτος κι η χαρά κι η ποθητή ειρήνη/ και να γεμίσουν τα σταμνιά μέλι, κρασί και λάδι/ κι η σκάφη του ζυμώματος με φουσκωτό ζυμάρι». Στους στίχους των καλάντων υπάρχουν πάντα κάποιου είδους ευχές προς τον νοικοκύρη του σπιτιού και την οικογένειά του, καθώς και η υπενθύμιση ότι το έθιμο αυτό γίνεται με σκοπό τα παιδιά που τα τραγουδούν να λάβουν κάποιο φιλοδώρημα ή ακόμα και τρόφιμα (γλυκά ή και -σε παλιότερες εποχές- αβγά και λάδι). Γι’ αυτό και τα παινέματα για τα μέλη της οικογένειας δεν λείπουν ποτέ από τους στίχους. Το έθιμο διαδόθηκε από τον 13ο αιώνα, όταν είχε μεταφερθεί και στη Ρώμη.

Τα κάλαντα των Φώτων έχουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον, αν εξετάσει κανείς τις διάφορες παραλλαγές τους ανάλογα με τον τόπο από τον οποίο προέρχονται. Ομολογουμένως, τα κάλαντα αυτά είναι λιγότερο γνωστά από τα αντίστοιχα των Χριστουγέννων και της Πρωτοχρονιάς, αν και ο αριθμός των παραλλαγών είναι εξίσου μεγάλος. Σε πολλές από αυτές τις παραλλαγές (καθώς και στην πανελλήνια εκδοχή που επικράτησε) τα κάλαντα ξεκινούν με το εξής δίστιχο: «Σήμερα τα φώτα κι ο φωτισμός/η χαρά μεγάλη κι ο αγιασμός». Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα κάλαντα της Νάξου που έχουν σκωπτικό χαρακτήρα, καθώς και της Λήμνου, όπου η παραμονή των Φώτων γιορτάζεται με έναν ιδιαίτερο τρόπο. Αργά το βράδυ, οι άντρες από κάθε χωριό φοράνε προβιές και κρύβουν τα πρόσωπά τους με μάσκες. Κάποιοι από αυτούς κρατάνε διάφορα αντικείμενα που κάνουν θόρυβο, αλλά και διάφορα μουσικά όργανα, με το σκεπτικό ότι διώχνουν το «κακό» με το τραγούδι τους. Τότε πηγαίνουν από πόρτα σε πόρτα και τραγουδάνε τα κάλαντα. Σε περίπτωση, όμως, που ο ιδιοκτήτης του σπιτιού δεν ανοίξει την πόρτα, οι χορωδοί τραγουδάνε τους εξής στίχους: «Ήρταμε και στο σπίτι σας είδαμ’ και τν αθρωπιά σας/ όσ’ αθρωπιά ‘χ’ ο γάδαρος έχει και γι’ αφεντιά σας. /Σένα σε πρέπ’ αφέντη μου τρουβάς καί δοκανλίκι,/ να σε τραβούνε τα σκυλιά και πέντε δέκα λύκοι. /Ξύπνησε πετροπέρδικα και τίναξ’ τα φτερά σου και διε τον στραβοκόρακα πώχεις στην αγκαλιά σου /και τ’ χρόν’ χρόνους πολλούς».

Related posts

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *