Η απονομή του Νόμπελ Λογοτεχνίας στον «βάρδο των βάρδων» έγινε αφορμή για να ξεσπάσει ένας ολομέτωπος λογοτεχνικός-μιντιακός πόλεμος: το άξιζε ή όχι; Ο μόνος που δεν έχει μιλήσει ως τώρα είναι ο ίδιος ο Dylan. Αυτός, ό,τι έχει να πει, μπορεί να το τραγουδήσει.
Της Κάλλιας Καστάνη
«Κόσμε ελάτε, συναχθείτε / Όπου κι αν περιπλανιόσασταν / Και παραδεχθείτε / Πως γύρω σας φουσκώνουν τα νερά / Θα σας μουσκέψουν ως το κόκαλο, για τα καλά / Κι αν θαρρείτε / Πως αξίζει να σωθείτε / Να κολυμπάτε αρχίστε τώρα / Αλλιώς σαν πέτρες θα βυθιστείτε / Ναι, τα νερά μανιάζουν / Οι καιροί αλλάζουν («Τimes are a changin» – Μετάφραση: Γιώργος Ίκαρος Μπαμπασάκης)
Ο Έλληνας μεταφραστής του έχει πει γι’ αυτόν, πως «τον Dylan τον ακούς όπως διαβάζεις Melville, Chandler, Αριστοτέλη». Πως τα τραγούδια, οι στίχοι, η φωνή του σε στέλνουν «μακριά από το σπίτι, μακριά από την όποια ασφάλεια, σε τοπία φλεγόμενα». Ο Bruce Springsteen ήταν μόλις 15 χρονών όταν άκουσε για πρώτη φορά το «Like a rolling stone» – του φάνηκε λέει, «σαν ξερός πυροβολισμός», λες και «κάποιος, στο πίσω μέρος του μυαλού σου, είχε ανοίξει μια πόρτα με κλωτσιά». «Όπως ο Elvis σού ελευθέρωνε το κορμί, ο Dylan έκανε το ίδιο με το μυαλό. Μας έδειξε πως, το ότι η μουσική ήταν μια φυσική αίσθηση, δεν σήμαινε κιόλας πως ήταν μη διανοητική. Είχε το όραμα και το ταλέντο να κάνει ένα ποπ τραγούδι να περιέχει όλο τον κόσμο.(….) Και άλλαξε το πρόσωπο του rock ‘n ‘roll για πάντα…».
Ο κύριος Robert Allen Zimmerman, από το Νταλούθ της Μινεσότα, δεν έχει σχολιάσει τίποτα για όλα αυτά. Και ούτε πρόκειται. Απλώς, το 1966 -είχε γίνει πια Bob Dylan- σε μία συνέντευξή του στο ραδιόφωνο, του έγινε η ερώτηση: «Πότε έπιασες τον εαυτό σου για πρώτη φορά να γράφει ποίηση;» και απάντησε: «Από οκτώ, εννέα χρόνων έγραφα. Έγραφα από πολύ μικρός. Δεν ξέρω αν οι περισσότεροι άνθρωποι γράφουν όταν είναι σε αυτή την ηλικία, αλλά εγώ έγραφα ποιήματα, στιχάκια… Ξέρεις… Για τα λουλούδια, για τη μητέρα μου… Διάφορα τέτοια… Ναι, έγραφα από πολύ παλιά…».
Πότε περνάει κανείς από το «γράφω στιχάκια», στη φάση που ο λόγος του γίνεται τέχνη, αίσθηση, ατόφια ποίηση; Κανείς δεν ξέρει. Ο Dylan, πάντως, έγινε γρήγορα η νέα φωνή της Αμερικής. Η διαμαρτυρία, η άρνηση, η αμφισβήτηση, η επανάσταση. Και μετά, ένας πολύπλοκος, δυσνόητος ροκ προφήτης, ένας διαρκής, ενεργός δημιουργός. Στις ΗΠΑ, oι στίχοι, τα τραγούδια του διδάσκονται για χρόνια, ως αναπόσπαστο κομμάτι της σύγχρονης κουλτούρας – για την ακρίβεια, για τους περισσότερους Αμερικανούς, οι στίχοι του Dylan είναι η πρώτη τους επαφή με τον ποιητικό λόγο. Κατά σύμπτωση (ή ίσως όχι και τόσο), ο «γέρο Bob» είναι και ο «αγαπημένος» του προέδρου Barack Obama – το 2012 του είχε απονείμει ο ίδιος το Προεδρικό Μετάλλιο Τιμής, λέγοντας: «δεν υπάρχει μεγαλύτερος γίγαντας στην ιστορία της αμερικανικής μουσικής». Από την πλευρά του, ο Dylan, ως συνήθως, σε όλη τη διάρκεια της τελετής, παρέμεινε αμίλητος και ανέκφραστος, όσο άκουγε τα εγκώμια του προέδρου των ΗΠΑ…
ΤΟ ΠΡΩΤΟ ΝΟΜΠΕΛ ΣΕ ΕΝΑΝ ΒΑΡΔΟ
Φέτος, ωστόσο, μετά από σχεδόν 70 χρόνια γραφής στίχων με ποιητικό πρόσημο η Σουηδική Ακαδημία αναγνώρισε πως ο Bob Dylan με τη στιχουργία του «δημιούργησε νέους ποιητικούς εκφραστικούς τρόπους μέσα στη μεγάλη παράδοση του αμερικανικού τραγουδιού». Και του απένειμε το Νόμπελ Λογοτεχνίας του 2016.
Πρόκειται για την πρώτη φορά που ένας «τροβαδούρος» κερδίζει το Νόμπελ Λογοτεχνίας, παρότι η παράδοση της λογοτεχνίας που απαγγέλεται πάει πίσω ως τους ραψωδούς και τον Όμηρο – θεωρητικά, λοιπόν, αυτή η novelty δεν θα έπρεπε να εκπλήσσει κανέναν. Ωστόσο, μετά την κοινοποίηση της απόφασης της Σουηδικής Aκαδημίας, τα Μέσα κοινωνικής δικτύωσης κατακλύστηκαν από κάθε λογής σχόλια – αμήχανα γελάκια, αντιδράσεις, απροκάλυπτες ειρωνείες. Θέση υπέρ ή κατά της απονομής, πήραν και πολλοί συγγραφείς.
«Ναι, κι εγώ φαν του Dylan είμαι, αλλά εδώ πρόκειται για ένα κακώς νοούμενο «βραβείο νοσταλγίας» από γερασμένους χίπιδες που λένε ασυναρτησίες», σχολίασε ο συγγραφέας Irvine Welsh. Αντιθέτως, ο Salman Rushdie πείστηκε από τη Σουηδική Επιτροπή: «Από τον Όμηρο μέχρι τον Faiz (σ.σ. Faiz Ahmad), το τραγούδι κι η ποίηση είναι στενά συνδεδεμένα, κι ο Dylan είναι κληρονόμος αυτής της παράδοσης βάρδων», έγραψε στο Twitter.
«Το όνομα του Dylan αναφερόταν συχνά τα τελευταία χρόνια, όμως πάντα θεωρούσαμε ότι επρόκειτο για φάρσα», θυμάται ο Pierre Asouline, συγγραφέας και μέλος της Ακαδημίας Goncourt, που εμφανίστηκε θυμωμένος με την επιλογή της Σουηδικής Ακαδημίας. «Το να του απονέμουν το Νόμπελ είναι θλιβερό. Αγαπώ τον Dylan, αλλά δεν έχει έργο. Νομίζω ότι η Σουηδική Ακαδημία γελοιοποιείται. Είναι ένα δείγμα περιφρόνησης προς τους συγγραφείς», υποστήριξε. Πράγμα που, κατά ένα μεγάλο μέρος είναι αλήθεια – η απονομή αυτού του βραβείου, σημαίνει πως, θεωρητικά, μια χούφτα συγγραφέων που ανήκουν πραγματικά στους «μεγάλους» της αμερικάνικης λογοτεχνικής παράδοσης, όπως π.χ. ο Pynchon ή ο Roth, δεν θα έχουν ποτέ τη χαρά να βραβευτούν εν ζωή. Κι αυτό είναι σκληρό – ειδικά, όταν ο ίδιος ο Dylan είχε δηλώσει από καιρό πως δεν είχε ποτέ «λογοτεχνικές φιλοδοξίες» («Με το «Like A Rolling Stone» συνειδητοποίησα πως αυτό που έχω τη δυνατότητα να κάνω καλά, είναι να γράφω τραγούδια. Αφού το έγραψα, έπαψε να με ενδιαφέρει να γράψω πια ένα μυθιστόρημα ή ένα θεατρικό»).
Υπάρχει, όμως, σίγουρα και η άλλη πλευρά. «Οι καθαρολόγοι και οι γκρινιάρηδες σίγουρα θα φωνάζουν ότι είναι ιεροσυλία, αλλά εγώ είμαι ευτυχής που η λογοτεχνία αναγνωρίζεται και στον Λόγο, με την ποιητική έννοια του όρου αυτού», δήλωσε ο Κογκολέζος συγγραφέας Αlain Mabanckou, εμφανώς «ικανοποιημένος» από το Νόμπελ. «Άξιζε το βραβείο επίσης ο George Brassens», πρόσθεσε. Με τη σειρά του, ο Philippe Margotin, εκ των συγγραφέων του βιβλίου «Βοb Dylan, Όλα τα τραγούδια», που πούλησε περισσότερα από 100.000 αντίτυπα στη Γαλλία, χαρακτήρισε τον τραγουδοποιό «τον μεγαλύτερο εν ζωή ποιητή της Αμερικής του 20ού αιώνα».
«ΤΗΕ ΑΝSWER MY FRIEND…»
Ίσως όλα αυτά, να είχαν μια άλλη, μυστική, διαφορετική σημασία, αν ξέραμε, τι έχει να πει ο ίδιος ο Dylan για όλα αυτά. Που -μέχρι, τουλάχιστον την ώρα που γράφονταν αυτές οι γραμμές- ήταν ένα πράγμα: τίποτα. Μηδέν. Με εξαίρεση μια ολιγόλογη ανάρτηση στο λογαριασμό του στο Twitter, κι αυτή γραμμένη σε τρίτο πρόσωπο («Στον Dylan απονεμήθηκε το Νόμπελ Λογοτεχνίας»), ο τροβαδούρος σιώπησε. Σύμφωνα με τη Washington Post, η οποία ήρθε σε επαφή με οικείους του, «ο Dylan παρέμεινε σιωπηλός όλη την ημέρα σχετικά με τη βράβευσή του» (Ένας, μάλιστα, από τους φίλους του, δήλωσε στη εφημερίδα ότι ο Dylan είναι τέτοιος τύπος που «μπορεί κάλλιστα να μην το αναφέρει ποτέ»!). Ακόμα και το βράδυ της περασμένης Πέμπτης, οπότε έδωσε μια συναυλία στο Λας Βέγκας, κατά την προσφιλή του συνήθεια δεν είπε τίποτε άλλο πέρα από τα τραγούδια του. Δεν απηύθυνε καν το λόγο στο κοινό – κλασικός Dylan.
Εν τω μεταξύ, μετά από πέντε μέρες, η Σουηδική Ακαδημία ανακοίνωσε πως -έπειτα από πολλές αποτυχημένες απόπειρες- σταματά τις προσπάθειές της να επικοινωνήσει μαζί του. Θεωρητικά, κανείς δεν γνωρίζει, αν ο «τροβαδούρος της αμφισβήτησης» θα παρευρεθεί, στις 10 Δεκεμβρίου, στη Στοκχόλμη, στην τελετή απονομής των Νόμπελ, για να παραλάβει το βραβείο του. «Αν δεν θέλει να έρθει, δεν θα έρθει. Παρόλα αυτά θα δοθεί μια μεγάλη γιορτή και η διάκριση του ανήκει», εξήγησε η γενική γραμματέας της Ακαδημίας, Sara Danius.
Aν, τελικά, δεν εμφανιστεί, δεν θα είναι ο μόνος που το πράττει. Το 1964 ο Γάλλος φιλόσοφος Jean Paul Sartre είχε αρνηθεί το βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας και τις 273.000 κορώνες που αποτελούσαν τότε το χρηματικό έπαθλο του βραβείου. Κάποιοι θα πουν πως «τέτοιος πάντα ήταν ο Dylan» – μονόχνωτος, απόμακρος, σνομπ, γκρινιάρης. Ένας αινιγματικός loner, που αρνιόταν πάντα να δεχτεί την ταυτότητα που προσδιόριζαν άλλοι για κείνον: τραγουδιστής της διαμαρτυρίας, ερωτευμένος τροβαδούρος, «φωνή της γενιάς του», αγωνιστής, πρωτοπόρος, αναγεννημένος χριστιανός ή Ιούδας, ή ένας μυστήριος τύπος που, με τα στιχάκια του, άλλαξε τα πάντα στη μουσική; Τίποτα. Κανείς. Όλα.
Στο κάτω-κάτω τι σημασία έχει; Όπως είπε και ο φίλος του, ο Leonard Cohen «για μένα, το Νόμπελ στον Dylan είναι σαν να βάζεις στην κορυφή του Έβερεστ ένα παράσημο για το ότι είναι το ψηλότερο βουνό στον κόσμο». Με παράσημο ή χωρίς, το βουνό θα είναι πάντα εκεί. Με Νόμπελ ή χωρίς, ο 75χρονος Bob Dylan έκανε εκατομμύρια παιδιά να ονειρευτούν, να απορήσουν, να εξεγερθούν, να ερωτευτούν ή να χαθούν σε «φλεγόμενα τοπία». Η μουσική, οι στίχοι του, είναι το ύφασμα της μνήμης μας – θα μας ζεσταίνουν πάντα. Για όλα τα άλλα, «η απάντηση, φίλε, πλανιέται στον άνεμο, η απάντηση πλανιέται στον άνεμο…».
