Οι χαμένες πατρίδες του ελληνισμού. Οι αλησμόνητοι αγαπημένοι τόποι στους οποίους το ελληνικό στοιχείο ήκμασε και έγραψε τη δική του ιστορία ανά τους αιώνες στην περιοχή της Μικράς Ασίας. Μια περιοχή άμεσα συνδεδεμένη με τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία, αλλά και τη μετέπειτα οικονομική και πνευματική άνθιση της περιοχής, χάρη στην παρουσία των Ελλήνων. Ταυτόχρονα όμως και άμεσα συνδεδεμένη με μια μαύρη σελίδα της νεότερης Ιστορίας του Ελληνισμού, κατά την οποία μια ιστορία αιώνων ελληνικής παρουσίας έκλεινε άδοξα αλλά και τραγικά. Οι διωγμοί, οι σφαγές, οι καταστροφές, σημάδεψαν το τραγικό τέλος, μαζί με τον ξεριζωμό εκατοντάδων χιλιάδων Ελλήνων της περιοχής. Όλα αποτυπωμένα σε μια σειρά από εξαιρετικά λευκώματα που θα διατείθενται από τον «Φ» κάθε Κυριακή, από τις 29 Μαϊου και μετά. Με κεντρικό σημείο αναφοράς την αυτοκράτειρα των πόλεων, την Κωνσταντινούπολη, η ιστορική περιήγηση, η οποία ζωντανεύει με πλούσιο φωτογραφικό υλικό, μεταφέρει τον αναγνώστη συνειρμικά σε με άλλη εποχή. Με το ναό της Αγίας Σοφίας να δεσπόζει στη Βασιλεύουσα και να αποτελεί διαχρονικά το σήμα κατατεθέν του Χριστιανισμού γενικότερα και ιδιαίτερα του ελληνισμού της Ορθοδοξίας.
Η Σμύρνη, η κοσμοπολίτικη πόλη των ελληνικών παράλιων της Μικράς Ασίας, αποκαλύπτεται μέσα από ένα πλούσιο φωτογραφικό υλικό. Μέσα από οποίο διαφαίνεται η μεγάλη ακμή που γνώριζε η πόλη μέχρι τη μέρα που η πόλη παραδόθηκε στις φλόγες και πληθυσμός της αναζητούσε απεγνωσμένα τρόπο διαφυγής από τις σφαγές των Νεότουρκων. Ο ελληνισμός του Πόντου συμπληρώνει την ιστορία των αλησμόνητων πατρίδων του ελληνισμού, με την πλούσια ιστορία και δράση των Ελλήνων να καταγράφεται μέσα από τις σελίδες των βιβλίων. Μια ακόμη ιστορία με τραγικό επίλογο για ολόκληρο τον ελληνισμό. Τα στίγματα ωστόσο της ελληνικής παρουσίας στην περιοχή παραμένουν ακόμα ζωντανά, προδίδοντας την ιστορία μιας άλλης εποχής. Της περιόδου της μεγάλης ακμής…
Κωνσταντινούπολη: Η αυτοκρατορική Πρωτεύουσα
Η Πόλη, συνώνυμο μιας αυτοκρατορίας. Σημείο αναφοράς ανά του αιώνες. Η γέφυρα πολιτισμών, η συνένωση Ανατολής και Δύσης. Η Πόλη των Πόλεων, όπως χαρακτηρίζεται από πολλούς, η Βασιλεύουσα, η κατεξοχήν πρωτεύουσα μιας αυτοκρατορίας που έγινε σύμβολο του Χριστιανισμού διατηρώντας στο πέρασμα του χρόνου την αίγλη και τη μεγαλοπρέπειά της.
Η ιστορία της αναφύεται από κάθε γωνιά της πόλης, αποτυπώνεται μέσα από τα κτίσματα των διαφόρων εποχών και την πολυπολιτισμικότητα της πόλης. Όπως αναφέρεται και στο βιβλίο αφιέρωμα για την Κωνσταντινούπολη, για τους ιστορικούς έχει έναν χαρακτήρα τριπλό: Είναι μια πόλη που οι ρίζες τις βρίσκονται στην ελληνική αρχαιότητα, συχνά πλεγμένες με μύθους και θρύλους, είναι μια πόλη ρωμαϊκή και τέλος είναι μια πόλη κατεξοχήν χριστιανική, αφού θεωρήθηκε ότι ιδρύθηκε εξαρχής ως τέτοια από τον πρώτο χριστιανό αυτοκράτορα, τον Κωνσταντίνο, στις αρχές του 4ου αιώνα.
Μέσα από τις σελίδες του βιβλίου η πόλη αυτοσυστήνεται στον αναγνώστη σε κάθε περίοδο της Ιστορίας της. Της μεγάλης ακμής της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, αλλά και της παρακμής της. Της σύγχρονης Ιστορίας της ως εμπορικό κέντρο πλέον της Τουρκίας, αποτυπώνοντας όμως μέσα από τη συνολική εικόνα της τον αρμονικό συνδυασμό της Ιστορίας. Με την Αγία Σοφία να δεσπόζει μεγαλοπρεπώς στην Πόλη, την Μεγάλη του Γένους Σχολή να αποτελεί σήμα κατατεθέν της παρουσίας αλλά και της πνευματικής και όχι μόνο δράσης του ελληνισμού της πόλης και το Οικουμενικό Πατριαρχείο ως οικουμενικό σύμβολο της Ορθοδοξίας.
Μια πόλη «λουσμένη» από το Βόσπορο, όπου οι ελληνικοί οικισμοί αναδύονται στα παράλια, σήμα κατατεθέν την ελληνικής παρουσία στην πόλη και τους άρρηκτους δεσμούς της με τον ελληνισμό. Στον οποίο διασώζονται, μεταφερόμενοι από γενιά σε γενιά, θρύλοι και παραδόσεις για τη Βασιλεύουσα και τον μαρμαρωμένο βασιλιά. Τα βυζαντινά τείχη προβάλλουν σε διάφορα σημεία της πόλης, αδιάψευστος μάρτυρας της αυτοκρατορίας.
Όλα αυτά πλαισιώνονται από τις οθωμανικές προσθήκες στη μετά την άλωση εποχής, δίπλα από τις σύγχρονες προσθήκες της πόλης, όπως η γέφυρα του Βοσπόρου που ενώνει το ευρωπαϊκό με το ασιατικό κομμάτι της. Η όλη έκδοση φιλοδοξεί να δώσει στο κοινό ένα ευσύνοπτο αλλά και συγκλονιστικό οδοιπορικό στην Πόλη.
Αγία Σοφία: Ο ναός της Ορθοδοξίας
Σύμβολο της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας αλλά και της Ορθοδοξίας γενικότερα. Ο ναός της Αγίας Σοφίας δεσπόζει μεγαλοπρεπώς στην Πόλη και αποτελεί σήμα κατατεθέν της. Ιδιαίτερα για τον ελληνισμό, η Αγία Σοφία αποτελεί το σημείο αναφοράς της άλλοτε ένδοξης αυτοκρατορίας του Βυζαντίου. Το μοναδικό αυτό κτηριακό αριστούργημα παρουσιάζεται με τρόπο συγκλονιστικό μέσα από τις σελίδες του βιβλίου. Μέσα από μια σειρά φωτογραφιών η μεγαλοπρέπεια και το κλέος του αυτοκρατορικού ναού ζωντανεύουν μέσα από τις γραμμές εξιστόρησης της σημαντικότητας του ναού κατά τη διάρκεια της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Ταυτόχρονα, όμως, αποτυπώνονται και όλες οι καταστροφές και απειλές που υπέστη ο ναός κατά τη διάρκεια των αιώνων, τόσο από τους κατακτητές όσο και φυσικές, καθώς οι διάφοροι σεισμοί προκάλεσαν κατά καιρούς ζημιές.
Οι μεγάλες αλλαγές όμως, χωρίς βέβαια να μειώνουν τη μεγαλοπρέπεια του ναού, έγιναν με την άλωση της πόλης από τους Οθωμανούς, οπόταν και η Αγία Σοφία, το σύμβολο της Ορθοδοξίας, μετετράπη σε μουσουλμανικό τέμενος. Αφαιρέθηκε ο σταυρός στην κορυφή του θόλου και τοποθετήθηκε το σύμβολο της ημισέληνου και υψώθηκαν μιναράδες. Η εικόνα του Παντοκράτορα στον τρούλο επιχρίσθηκε ή και καταστράφηκε εντελώς και στη θέση της κραταγράφηκε φράση του Κορανίου. Εσωτερικά αφαιρέθηκαν η αγία τράπεζα και οι φορητές εικόνες και επιχρίσθηκαν τα μωσαϊκά του ναού, ενώ στο δεξί μέρος της κόγχης του ιερού έστησαν το μουσουλμανικό προσκυνητάριο. Κατά τη διάρκεια των χρόνων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας έγιναν και νέες προσθήκες, με σημαντικότερη επισκευή του 1847. Από το 1934, με απόφαση του Κεμάλ Ατατούρκ, η Αγία Σοφία μετατράπηκε σε μουσείο, όπως και παραμένει μέχρι σήμερα. Όπως σημειώνεται στο βιβλίο, στο χώρο επιτελούνται διάφορες εκδηλώσεις με αποτέλεσμα ακόμα και ο ρόλος του μνημείου ως μουσείου να μην επιτελείται σωστά, σύμφωνα με τις παγκόσμιες προδιαγραφές της επιστήμης που καθορίζει τη Μουσειολογία. Παρόλα αυτά, ο ναός της Αγίας Σοφίας θα αποτελεί εις το διηνεκές το σημείο αναφορά της πόλης, προκαλώντας το παγκόσμιο ενδιαφέρον.
Σμύρνη: Το χαμένο όνειρο του ελληνισμού
Σήμα κατατεθέν της σύγχρονης ιστορίας του ελληνισμού της Μικράς Ασίας. Η πόλη της μεγάλης ακμής, που έγινε παρανάλωμα του πυρός από τις ορδές των Τούρκων του Ατατούρκ, τον Αύγουστο του 1922. Μαζί με τη Σμύρνη κάηκε και το όνειρο του ελληνισμού για την ολοκλήρωση της Μεγάλης Ιδέας της Ελλάδας. Η ιστορία της πόλης ξεδιπλώνεται μέσα από τις σελίδες του βιβλίου και ξαναζωντανεύει μέσα από το πλούσιο φωτογραφικό υλικό. Από την περίοδο της μεγάλης ακμής, της οικονομικής ευμάρειας και του πολιτισμού, μέχρι την πανηγυρική και συγκινητική απόβαση του ελληνικού Στρατού στην Σμύρνη, αλλά και το τραγικό τέλος της, με τον πυρπολισμό της.
Η ακμή της πόλης συνέτεινε καθοριστικά στην καλλιέργεια πολιτισμικών ζυμώσεων μεταξύ των κατοίκων της πόλης, ιδιαίτερα των ορθόδοξων και των καθολικών. Οι ζυμώσεις αυτές είχαν σαν αποτέλεσμα να αναδυθεί μια νέα ξεχωριστή κοινωνία, εύρωστη, με ευρωπαϊκό προσανατολισμό. Όπως παρουσιάζεται μέσα από το βιβλίο, η αρχιτεκτονική της πόλης ήταν τυπικά βαλκανική, η οποία εμπλουτιζόταν με δυτικοευρωπαϊκά στοιχεία και οι κατοικίες των Ελλήνων της Σμύρνης απέπνεαν ευρωπαϊκή πολυτέλεια, με υψηλή αισθητική για τα δεδομένα της εποχής εκείνη. Ο τραγικός επίλογος γράφεται με την ήττα του ελληνικού Στρατού και την είσοδο του τουρκικού Στρατού στην πόλη. Όπως αναφέρεται, τις ζοφερές εκείνες ημέρες η Σμύρνη καταστράφηκε στο μεγαλύτερο μέρος της.
Η Σμύρνη σήμερα, η άλλοτε ξακουστή μητρόπολη του μικρασιατικού ελληνισμού, είναι μια πολύβουη, συνεχώς διευρυνόμενη πόλη, τεραστίων διαστάσεων. Παρόλα αυτά, τα κατάλοιπα της τότε εποχής προδίδουν τον κοσμοπολιτικό χαρακτήρα της πόλης, την ακμή του ελληνικού στοιχείου, αλλά και το τραγικό τέλος της τότε εποχής.
Τα ελληνικά παράλια της Μ.Α. και η Καππαδοκία
Το ελληνικό στοιχείο παραμένει ακόμα ζωντανό, παρά το γεγονός ότι οι άνθρωποι των περιοχών των παράλιων της Μικράς Ασίας εκδιώχθηκαν βίαια από τα σπίτια τους. Το μαρτυρούν τα κατάλοιπα του ελληνικού πολιτισμού που αναφύεται μέσα από αρχιτεκτονικά κατάλοιπα πολλών περιοχών, αλλά και μέσα από τις ανασκαφές. Η ιστορία του ελληνικού στοιχείου στα παράλια της Μικράς Ασίας άλλωστε ξεκινά από τους ομηρικούς χρόνους. Η ελληνική κοινότητα στις περιοχές αυτές μεγαλουργούσε και οι πόλεις ήκμαζαν. Όπως αναφέρεται και στον πρόλογο του βιβλίου, τα παράλια της Μικράς Ασίας είναι μια μεγάλη περιοχή έμφορτη με ελληνική Ιστορία, αλλά και μνήμες, που προκαλούν στον καθένα έντονα συναισθήματα.
Μέσα από το φωτογραφικό υλικό του βιβλίου παρουσιάζεται η οργάνωση των ελληνικών κοινοτήτων, η εκπαιδευτική κίνηση, μαρτυρίες ξένων περιηγητών και οι διωγμοί του ελληνισμού από τα παράλια, που έφεραν και την έξοδο με την τραγωδία της Μικρασιατικής Καταστροφής.
Μια σειρά από πόλεις και χωριά στα παράλια της Μικράς Ασίας περιγράφονται μέσα από τις γραμμές του βιβλίου. Ο ελληνισμός της περιοχής γνώρισε μεγάλη ακμή, όχι μόνο οικονομικά, αλλά και πνευματικά και πολιτιστικά.
Πολλά από αυτά τα στοιχεία μεταλαμπάδευσαν οι Έλληνες Μικρασιάτες μετά την προσφυγιά στη μητροπολιτική Ελλάδα. Το ελληνικό στοιχείο μεγαλούργησε. Όπως σημειώνεται και στο βιβλίο, πρέπει να αναφερθεί: «Μια από τις βασικές προτεραιότητες των Μικρασιατών ήταν, μετά την ίδρυση εκκλησίας και σχολείου, η σύσταση βιβλιοθήκης για τη μόρφωση της νεολαίας. Έτσι, παρατηρούμε την ανάπτυξη ενός μεγάλου αριθμού φιλεκπαιδευτικών συλλόγων και αδελφοτήτων στα παράλια της Μικράς Ασίας. Η πνευματικής κίνηση στα παράλια έφτασε σε αξιοζήλευτα επίπεδα, καθώς αιμοδότησε και τη μητέρα Ελλάδα μετά από τη Μικρασιατική Καταστροφή».
Τραπεζούντα: Ο Πόντος των Ελλήνων
Η μακρά και αιματοβαμμένη ιστορία του ελληνικού Πόντου στα παράλια της Μικράς Ασίας ξεδιπλώνεται μέσα από τις σελίδες του βιβλίου. Μια περιοχή με πλούσια παρακαταθήκη και κοινωνική δράση που ήκμασε τόσο τα χρόνια του Βυζαντίου όσο και μετέπειτα. Κύριο στοιχείο της περιοχής και τα πολλά βυζαντινά μοναστήρια, τα οποία αποτέλεσαν διαχρονικά σημαντικά προσκυνήματα για την Ορθοδοξία. Η Παναγία του Σουμελά αποτελεί μέχρι σήμερα το πιο ξακουστό μοναστήρι της περιοχής. Η φήμη του προσέλκυε για πολλούς αιώνες όχι μόνο Ορθόδοξους προσκυνητές αλλά και Αρμένιους και Μουσουλμάνους.
Ιστορική πρωτεύουσα του Πόντου, η Τραπεζούντα, διατηρώντας μέχρι σήμερα το βυζαντινό της χαρακτήρα, αφού διατηρούνται μεγάλα τμήματα από τα τείχη και το ανάκτορο των Κομνηνών.
Στο βιβλίο γίνεται μία αναδρομή σε όλα τις περιοχές του ελληνικού Πόντου, όπως είναι η Σινώπη, η Πάφρα, η Σαμψούντα, η Οινόη, η Φάτσα λη Βαδισάνη, η Κοτύωρα, η Κερασούντα, η Τρίπολη και η Ριζούντα. Καταγράφοντας όχι μόνο τα ιστορικά γεγονότα αλλά και την πολιτιστική δράση των κατοίκων της περιοχής, η οποία αποτυπώνεται και μέσα από το φωτογραφικό υλικό που πλαισιώνει τις περιγραφές. Όπως αναφέρεται και στο βιβλίο, τα παράλια της Μικράς Ασίας, η Καππαδοκία και ο Πόντος, υπήρξαν περιοχές όπου ήκμασε το ελληνικό στοιχείο μέχρι τα γεγονός της Μικρασιατικής Καταστροφής το 1922 και την ανταλλαγή των πληθυσμών το 1923.
Σημειώνεται δε ότι μετά την ανταλλαγή των πληθυσμών, κατά την οποία διαλύθηκαν και όλες οι ελπίδες των Ποντίων για επιστροφή στις πατρογονικές τους εστίες, το 1930, με το Σύμφωνο Ελληνοτουρκικής Φιλίας μεταξύ Βενιζέλου και Κεμάλ, η οριστική τους μετεγκατάσταση στην Ελλάδα σφραγίστηκε και με την ιστόρηση και την ίδρυση των μοναστηριών του Πόντου στον ελληνικό χώρο, για να αποτραπεί η επερχόμενη λήθη.
Γράφει: Φρίξος Δαλίτης
