Τι μπορεί να πάει λάθος όταν τα έχεις όλα; Μάλλον, το να παρασυρθείς και να πιστέψεις ότι μπορείς επίσης να τα κάνεις όλα. Το burn out syndrome -λέγε με «σύνδρομο εργασιακής εξουθένωσης»- που εντοπίστηκε πρώτη φορά στη δεκαετία του 1980, σε νεαρά στελέχη της Wall Street, πλήττει σήμερα μαζικά τις γυναίκες. Συγκεκριμένα δύο στις πέντε γυναίκες θα «καούν» από την υπερχρήση.
Της Tώνιας Σταυρινού
Είσαι για τρία λεπτά όρθια και ακίνητη μπροστά στο ψυγείο καθώς είναι αδύνατο να θυμηθείς τι στο καλό ήθελες και το άνοιξες. Τελικά θυμάσαι ότι κατευθυνόσουν στο σαλόνι ψάχνοντας για τη θήκη του laptop, αλλά ξαφνικά σου ήρθε ότι τελείωσε το γάλα και λοξοδρόμησες για την κουζίνα, όπου συνάντησες το κίτρινο post-it για τις εξετάσεις του γιου σου που είναι σήμερα στις 3:30, δηλαδή μισή ώρα μετά το meeting με τον διευθυντή, ο οποίος βλέπει την κάθετη πτώση της παραγωγικότητάς σου με τα βλοσυρά μάτια ενός κροκόδειλου που ξεπροβάλλει πάνω από τα θολά νερά της καριέρας σου. Και το χειρότερο; Δεν έχεις τη δύναμη να κάνεις τίποτα γι’ αυτό… Το μόνο πράγμα που σε κάνει ευτυχισμένη τον τελευταίο καιρό είναι να τρως πατάτες τηγανητές βλέποντας τηλεόραση χωρίς να «βλέπεις» πραγματικά τίποτα, αλλάζοντας απλά κανάλια για να βυθίζεσαι με την ησυχία σου στην απάθεια. Από την ώρα που ξυπνάς μέχρι να ξαναπέσεις για ύπνο αισθάνεσαι ότι τα αποθέματά σου σε ενέργεια έχουν κατεβεί σαν οκτάβες μιας πένθιμης συμφωνίας για έγχορδα… Είσαι εξαντλημένη. Κλαις με το παραμικρό. Ξεχνάς συνεχώς πράγματα. Σε πιάνουν δύσπνοιες. Έχεις δυσπεψία. Τα πάντα γύρω σου, ακόμη και τα πιο σημαντικά, μπορούν να σου βγάλουν μόνο δύο αντιδράσεις: οργή και πλήξη. Γίνεσαι κυνική, αδιάφορη και όλα τα θετικά συναισθήματα φαίνεται πως έχουν αδρανήσει μέσα σου ή με κάποιον τρόπο τα έκλεισες απ’ έξω χωρίς να τους αφήσεις κλειδί κάτω από το χαλάκι. Το «σύνδρομο της εργασιακής εξουθένωσης» απειλεί δύο στις πέντε γυναίκες και πέρα από τις υπερβολικές επαγγελματικές απαιτήσεις που συσσωρεύονται στην πλάτη τους, ενισχυμένες από την οικονομική κρίση που τις αναγκάζει να καλύπτουν καθήκοντα για τρεις εργασιακές θέσεις μόνες τους, έχει να κάνει με τους κοινωνικούς ρόλους που διαχρονικά επωμίζονται. Σαν να μην ήταν ήδη αρκετό που όλοι περιμένουν τα πάντα από αυτές –συμπεριλαμβανομένων και των ιδίων- στο πάρτι έρχονται ακάλεστες και οι ορμονικές μεταπτώσεις που ακολουθούν σημαντικές βιολογικές φάσεις της ζωής των γυναικών όπως η εγκυμοσύνη, η λοχεία και η εμμηνόπαυση. Στους ψυχίατρους καταφθάνουν καθημερινά γυναίκες στα πρόθυρα ολοκληρωτικής κατάρρευσης, οι οποίες δηλώνουν ανίκανες να διαχειριστούν, όχι μόνο το βεβαρημένο τους πρόγραμμα, αλλά κυρίως εκείνη τη δαιμονισμένη φωνή μέσα στο κεφάλι τους που φωνάζει «ναι, μπορείς, συνέχισε, μη σταματάς γιατί όλα πρέπει να είναι τέλεια».
Αχ, κινδυνεύω
Πώς θα αναγνωρίσεις τα σημάδια της επερχόμενης καταστροφής; Ξεκίνα με μια ειλικρινή συζήτηση με τον εαυτό σου. Δουλεύεις εξοντωτικές ώρες και γυρίζεις στο σπίτι γεμάτη ενοχές, έτοιμη να φροντίσεις και να μανατζάρεις τις ζωές των άλλων παραμελώντας εντελώς τις δικές σου ανάγκες. Αισθάνεσαι «εγωκεντρική» όταν παραμελείς κάτι από αυτά που (μόνη σου) όρισες ως δικές σου ευθύνες. Έχεις την τάση να ξαλαφρώνεις τους άλλους –τον σύντροφο, τα παιδιά, τους γονείς, τους συναδέλφους, τους φίλους- και να φορτώνεσαι εσύ όλα τα βάρη. Όταν κάθεσαι για να χαλαρώσεις, το μυαλό σου τρέχει εκατοστάρια σε όλα εκείνα που πρέπει να κάνεις μετά, αύριο, την άλλη βδομάδα.
Chilloutwoman
Η Charlotte Gainsbourg στην ταινία Samba δίνει μια σαφή εικόνα για το πώς μοιάζει μια γυναίκα που έχει πάθει burnout. Η ηρωίδα της, η Alice, είναι ανώτερο στέλεχος μιας μεγάλης εταιρίας στο Παρίσι που μετά από ατέλειωτες ώρες στο πολυτελές γυάλινο γραφείο της καταρρέει και νοσηλεύεται σε ειδικό κέντρο. Κατόπιν συμβουλής των ψυχιάτρων της προσφέρει το χρόνο της σε μια μη κυβερνητική οργάνωση, αποφεύγει κάθε πηγή στρες και βγαίνει στη φύση για να χαϊδέψει άλογα (ναι, ως μέρος της θεραπείας)… Το αναγνωρισμένο πια σύνδρομο που έχει προσλάβει διαστάσεις πανδημίας στις γυναίκες αναπτύσσεται από την Αμερικανίδα ψυχολόγο Sherrie Bourg Carter και το βιβλίο της High Octane Women: How Super achievers Can Avoid Burnout». «Οι γυναίκες που υιοθετούν τη στάση ζωής «μπορώ να κάνω τα πάντα» τις περισσότερες φορές δεν έχουν επίγνωση της βλάβης που προκαλούν στον ίδιο τους τον εαυτό, παρά μόνο όταν φτάσουν στο χείλος της ολικής κατάρρευσης. Αντιμετωπίζουν το κυνήγι της τελειότητας σαν asset και όχι σαν ελάττωμα». Εξάλλου, σε έρευνα που δημοσιεύθηκε τον περασμένο Ιούλιο στην επιθεώρηση «Personality and Social Psychology Review», καθίσταται σαφές ότι η τελειομανία είναι τοξική για την υγεία προκαλώντας από χρόνιο στρες μέχρι κατάθλιψη, διατροφικές διαταραχές, κόπωση, ακόμη και πρόωρο θάνατο». Η βρετανική εταιρία καλλυντικών Sancuary Spa στην εκστρατεία της «Let Go» καλεί τις γυναίκες να ρίξουν τους ρυθμούς τους χτυπώντας καμπανάκι για τις ανησυχητικές στατιστικές: Οι γυναίκες σε ποσοστό 89% διαθέτουν πολύ λιγότερες από τις 20 ώρες που συνιστούν οι ειδικοί εβδομαδιαίως για «προσωπικό χρόνο». Σχεδόν οι μισές αισθάνονται αυτή τη στιγμή «μέτρια ή εξαιρετικά στρεσαρισμένες». Το 1/3 νιώθει ότι αποτυγχάνει παταγωδώς στο να εξισορροπήσει τη δουλειά με την προσωπική ζωή και το 80% αισθάνεται ότι ασκεί υπερβολική πίεση στον εαυτό της για επίτευξη στόχων, παρόλο που καταφέρνει να εκτελέσει κατά μέσο όρο 26 δουλειές την ημέρα. Η «ιδανική» ηλικία για να αναπτύξει μία γυναίκα το σύνδρομο είναι λίγο μετά τα 40 που βρίσκεται στο pick της καριέρας της, φροντίζει μικρά παιδιά κι έχει παράλληλα ηλικιωμένους γονείς με αποτέλεσμα η τανάλια να σφίγγει περισσότερο. Τα συμπτώματα υπάρχουν συνήθως για αρκετά χρόνια και οι περισσότερες θεωρούν ότι «τα χειρίζονται» όπως έχουν μάθει να κάνουν με τα πάντα. Μέχρι που ένας χωρισμός, ένα νεογέννητο μωρό, μια άσχημη κατάσταση στη δουλειά, μια αποτυχία, γίνεται η σταγόνα που ξεχειλίζει το ποτήρι. Ή καλύτερα γίνεται ο αέρας που φυσά και γκρεμίζει τον χάρτινο πύργο που έφτιαξες για να κατοικήσεις μέσα.
Όχι στις διακοπές, ναι στις αλλαγές
Συνήθως όταν φτάνουμε στα όρια της εξάντλησης κλείνουμε τα μάτια κι ονειρευόμαστε κοκοφοίνικες, αιώρες και καρπούζια… Οι διακοπές όμως δεν είναι η απάντηση στο επερχόμενο burnout λένε οι επιστήμονες, γιατί όταν τελειώνουν τα αισθήματα της κόπωσης και της ματαίωσης επιστρέφουν δριμύτερα μαζί με τις βαλίτσες. Αυτό που πρέπει να κάνεις είναι να υιοθετήσεις κάποιες απλές πρακτικές ανάκαμψης μέσα στην καθημερινή σου ρουτίνα.
Στο σπίτι: Aν συνηθίζεις να παίρνεις τη δουλειά μαζί σου στο σπίτι (στο κρεβάτι, στο σινεμά, το Σαββατοκύριακο στην εκδρομή) τότε θα πρέπει να εξασκηθείς επειγόντως στην τεχνική της «ψυχολογικής αποκόλλησης». Πώς θα το πετύχεις αυτό; Καταρχάς δεν παίρνεις δουλειά στο σπίτι, δεν απαντάς σε email, δεν ενδίδεις στις «ευκολίες» της τεχνολογίας που παρατείνουν τις εργασιακές ώρες σου μέχρι αργά το βράδυ. Κατά δεύτερο, καθιερώνεις μια δική σου προσωπική «τελετουργία» μέσω της οποίας βγάζεις τη δουλειά από πάνω σου. Αυτό μπορεί να γίνει με κυριολεκτικό τρόπο, βγάζοντας κάθε μέρα τα ρούχα μόλις μπεις στο σπίτι, μπορεί να είναι το γυμναστήριο αμέσως μετά το γραφείο, το να οδηγείς για 20 λεπτά με τα αγαπημένα σου τραγούδια στη διαπασών, το να πλέκεις στον καναπέ για λίγο, να ξαπλώνεις έστω για μερικά λεπτά. Βρες εσύ τον τρόπο να τραβάς μια γραμμή από το χρόνο γραφείου στο χρόνο σπιτιού δημιουργώντας μια ευδιάκριτη «γραμμή» ασφαλείας ανάμεσά τους.
Στη δουλειά: Οι μη ρεαλιστικοί στόχοι είναι ένα από τα πιο ύπουλα και καταστροφικά εργασιακά σενάρια. Ξεκίνα τη μέρα σου με μια έντιμη, ειλικρινή και προσγειωμένη to do list, η οποία θα περιλαμβάνει όλα όσα μπορείς πραγματικά να πετύχεις σε μια μέρα, συνυπολογίζοντας τις διακοπές που θα κάνεις όταν μπλοκάρει το κομπιούτερ, όταν η συνάδελφος θα θέλει τη γνώμη σου και θα σε κλείσει ένα μισάωρο στις τουαλέτες για να σου εξηγήσει το πρόβλημά της, το ξαφνικό κάλεσμα του διευθυντή «στο γραφείο μου» και όλα όσα περιλαμβάνει μια φυσιολογική μέρα. Μη βάλεις τις απαιτήσεις σου στο ταβάνι γιατί η πτώση, όταν δεν θα τις προλάβεις, θα πονέσει άσχημα. Κάνε μικρά και συχνά διαλείμματα περπατώντας, κάνωντας τεντώματα και βαθιές εισπνοές.
