Η αναγέννηση του αττικού αμπελώνα

Όταν προσγειώνεται το αεροπλάνο στο Διεθνές Αεροδρόμιο Αθηνών “Ελευθέριος Βενιζέλος” οι επισκέπτες βλέπουν αριστερά και δεξιά αμπέλια. Το ίδιο ισχύει όταν πηγαίνουν και με πούλμαν στα κοντινά εκπτωτικά χωριά της περιοχής. Κι όμως, παρά την ύπαρξη αμπελιών ήδη από τον 5ο αιώνα π.Χ, και παρότι τα κτήματα καλλιεργούνταν και κατά τη διάρκεια των πολέμων του 20 αιώνα, ο αττικός αμπελώνας εν πολλοίς παρέμενε κάτω από το ραντάρ. Ωστόσο, τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια, κυρίως μέσω της εξέλιξης της πρωταγωνίστριας λευκής ποικιλίας, του Σαββατιανού, ο μεγαλύτερος ενιαίος αμπελώνας της Ελλάδας, με 140 ενεργά οινοποιεία και περίπου 48.000 στρέμματα έκταση, έχει αρχίσει όχι μόνο να αναδεικνύεται, αλλά και να ενισχύει σταδιακά το τουριστικό προϊόν της Αθήνας και της Αττικής.

“Τις δεκαετίες του 1970-1980 ο αττικός αμπελώνας αριθμούσε 112.000 στρέμματα. Στην πορεία, λόγω κυρίως των μεγάλων έργων υποδομής, όπως το αεροδρόμιο και η Αττικής οδός, άρχισε η συρρίκνωση του καθώς αρκετοί καλλιεργητές έβλεπαν να πολλαπλασιάζεται η αξία της γης και προτιμούσαν να την πουλήσουν ή να την αξιοποιήσουν διαφορετικά”, εξηγεί η Αναστασία Φράγκου, οινοποιός στη Ραφήνα και πρόεδρος της Ένωσης Αμπελουργών Οινοποιών Ανατολικής Αττικής (ΕΝΟΑΑ). Σήμερα, ο αμπελώνας της Αττικής διαμορφώνεται σε τρεις βασικές αμπελουργικές ζώνες. Ξεκινάμε από τη βόρεια Αττική, όπου περιλαμβάνει τους αμπελώνες στις βόρειες πλαγιές του Πεντελικού όρους, τον Διόνυσο, την Πάρνηθα και το Καπανδρίτι, και αποτελεί το πιο ορεινό τμήμα της ζώνης.

Δυτικά, στη ζώνη ανήκουν τα Μέγαρα και η Οινόη, ενώ μέσω της οροσειράς των Γερανείων φτάνει μέχρι τις πλαγιές τους Κιθαιρώνα και της Βοιωτίας. Τέλος, η “καρδιά” της ζώνης βρίσκεται στην ανατολική Αττική-Μεσογαία, που αρχίζει από τον Μαραθώνα και φτάνει μέχρι το Λαύριο. Η συγκεκριμένη περιοχή είναι περιτριγυρισμένη από τη θάλασσα, γεγονός που βοηθάει στην παραγωγή κρασιών με πολύ διαφορετικό χαρακτήρα από ό,τι στα άλλα τμήματα της ζώνης. “Η βόρεια Αττική παράγει κρασιά με μεγαλύτερη οξύτητα με χαμηλότερο αλκοολικό βαθμό, πιο ψυχρά και με πιο ντελικάτα αρώματα. Από την άλλη, τα κρασιά από τα Μεσόγεια έχουν υψηλό αλκοολικό βαθμό, είναι πιο πλούσια στο στόμα και φαίνεται να έχουν μεγαλύτερη δυνατότητα παλαίωσης”, αναλύει η Αναστασία.

Όπως αναφέρει, εξαιτίας των ορεινών όγκων της Πεντέλης και του Υμηττού, το βράδυ η θερμοκρασία πέφτει αρκετά. Αυτό το στοιχείο σε συνδυασμό με την έλλειψη υγρασίας ενισχύει την υγεία του αμπελώνα, περιορίζοντας κατά πολύ τις ασθένειες. “Λειτουργούμε σαν βιοκαλλιεργητές, καθώς τα Σαββατιανά με τις γερές ρίζες δεν αρρωσταίνουν εύκολα κι έτσι δεν χρειάζεται να χρησιμοποιούμε  φυτοφάρμακα”, λέει και συνεχίζει για να με ενημερώσει χαρούμενη για δυο πολύ σημαντικές εξελίξεις. “Πρώτον, έχουμε καταθέσει φάκελο για να ανακηρυχθεί ο μεσογειακός αμπελώνας προστατευόμενος και η καλλιέργεια του Σαββατιανού σε κύπελλο προστατευόμενη καλλιέργεια. Δεύτερον, έχουμε ετοιμάσει φάκελο για να γίνει το Σαββατιανό Π.Ο.Π. Με αυτές τις δυο κινήσεις πιστεύουμε ότι θα σταματήσει η φθορά του αμπελώνα και θα ενισχυθεί περαιτέρω η αμπελοκαλλιέργεια”.

Η αναγέννηση του αττικού αμπελώνα οφείλεται κυρίως στην επιμονή κάποιων οινοποιών νέας γενιάς οι οποίοι πειραματίζονται με την οινοποίηση και την παλαίωση του Σαββατιανού, αναδεικνύοντας τις πραγματικές δυνατότητες της ποικιλίας- μέχρι τη δεκαετία του 2000 η λευκή ποικιλία προοριζόταν κυρίως για την παραγωγή ρετσίνας είτε τη διέθεταν χύμα. “ Ο αττικός αμπελώνας με σημαιοφόρο του το Σαββατιανο έχει κάνει σπουδαία βήματα τελευταία χρόνια. Δεν είναι υπερβολή να πούμε, ή μάλλον να παραδεχθούμε, ότι το Σαββατιανό έχει φτάσει σήμερα σε επίπεδα πολυπλοκότητας που μέχρι πριν από λίγα χρόνια δύσκολα θα φανταζόταν κανείς”, σημειώνει ο Γιάννης Καρακάσης, MW και ιδρυτής του Great Greek Wines, ενώ από τη δική της πλευρά, η Μαρία Μαλτέζου, Διευθύντρια Marketing και Δημοσίων Σχέσεων της εταιρείας Στροφιλιά Α.Ε., λέει ότι “έχοντας παρουσία στην Αττική από το 1980 πιστεύω ότι το μέλλον της περιοχής περνά μέσα από την προσαρμογή μας στη λειψυδρία και τη βαθύτερη κατανόηση του terroir μας. Το Σαββατιανό, απόλυτα δεμένο με το μικροκλίμα και τα εδάφη της Αττικής, έχει τη δύναμη να εκφράσει αυθεντικά τον τόπο του. Με σωστή διαχείριση και σεβασμό στη φυσική ισορροπία του αμπελώνα, μπορεί να συνεχίσει να δίνει κρασιά με χαρακτήρα και ταυτότητα”.

Σχετικά με τις κλιματολογικές συνθήκες, και τους έντονους καύσωνες της τελευταίας πενταετίας, ο σαράντα τεσσάρων ετών οινοποιός Σωτήρης Γκίνης του οινοποιού Άωτον στην Παιανία, δεν ανησυχεί. “Υπήρξαν στο παρελθόν κι άλλες χρονιές με έντονη ξηρασία, το βλέπω στα αμπελουργικά ημερολόγια του παππού μου που βαστάνε από το 1936”, αναφέρει. Ο ίδιος, που ξεκίνησε το οινοποιείο του το 2009 και παράγει ετησίως με βιολογική καλλιέργεια περίπου 35.000-40.000 φιάλες, έχει στόχο να φτιάξει κρασιά που αντέχουν στον χρόνο. “Το Σαββατιανό είναι ένα κρασί φαγητού καθώς έχει μεγάλη ευκολία να παντρεύεται με όλες τις γεύσεις. Φρέσκο δεν είναι φοβερά εντυπωσιακό, ωστόσο μετά τα δυο-τρία χρόνια παλαίωσης αλλάζει πολύ και φανερώνει έναν πιο πολύπλοκο χαρακτήρα”. Χαρακτηριστικο δείγμα της δουλειάς του και της φιλοσοφίας του είναι το Σαββατιανό του 2019, ένα κρασί με μέτριο χρυσαφί χρώμα. Στην αρωματική του παλέτα συναντάμε μελωμένα βερύκοκα, μανταρίνι και ξηρούς καρπούς, ενώ διακρίνεται από μια πολύ ζωηρή φρεσκάδα – βοηθάει σε αυτό ο νυχτερινός τρύγος.

Στο ίδιο μήκος κύματος είναι και ο Βασίλης Μάρκου του ομώνυμου οινοποιείου στα Σπάτα, ο οποίος καλλιεργεί βιολογικά. “Για πολλά χρόνια δουλεύαμε το Σαββατιανό ως παραγωγικό σταφύλι, πλέον πειραματιζόμαστε αρκετά και παράγουμε ετικέτες από συγκεκριμένα αμπελοτόπια. Επίσης, προτιμούμε τη ζύμωση και την παλαίωση στο βαρέλι καθώς δίνει τα παράγωγα του ξύλου στην πιο γλυκιά εκδοχή τους”, σημειώνει ο ίδιος. Η τελευταία του ετικέτα, το Σαββατιανό, χαρακτηρίζεται από φρουτώδη αρώματα λευκών λουλουδιών, ενώ εντοπίζονται και βοτανικές νότες. Έχει μια πολύ ευχάριστη οξύτητα και συνοδεύει κυρίως θαλασσινά και λευκά κρέατα.

Εκτός από την “ανακάλυψη” των δυνατοτήτων του Σαββατιανού, ο αττικός αμπελώνας αρχίζει να αναπτύσσεται και ως τουριστικός προορισμός, ενταγμένος στις δραστηριότητες της Αττικής. Ένα από τα πιο εντυπωσιακά οινοποιεία, σημείο αναφοράς της Αττικής, είναι αυτό του Βασίλη Παπαγιαννάκου στο Μαρκόπουλο. Ο ίδιος, πρωτοπόρος στα βιοκλιματικά οινοποιεία, ολοκλήρωσε τη μονάδα του το 2007 κι έναν χρόνο αργότερα πήρε βραβείο από το Ελληνικό Ινστιτούτο Αρχιτεκτονικής. Η βιοκλιματική του λειτουργία, η οποία μεταξύ άλλων έχει φυσικό αερισμό, φυσικό φωτισμό και πολύ καλές μονώσεις, του επιτρέπουν με παθητικό τρόπο να γλιτώνει 30% ενέργεια. Μάλιστα, ο Βασίλης, πρωτοπορεί και στον τρόπο καλλιέργειας- για να αντιμετωπίσει τη λειψυδρία, επιστρέφει στη φύτευση σε χαμηλό κύπελλο, η οποία κρατάει περισσότερη υγρασία στο φυτό. Στα 12 στρέμματα που αναμπελώνει, εκτός από το κύπελλο, θα πάρει κι άλλο ένα μέτρο: θα αυξήσει τις αποστάσεις μεταξύ των πρέμνων ώστε κάθε φυτό να έχει μεγαλύτερο έδαφος για να επιβιώσει.

Όσο οι οινοποιοί προσπαθούν να εξελίξουν τον αμπελώνα τους και να συνεχίσουν τη μακραίωνη οινική παράδοση του τόπου τους, τόσο η Περιφέρεια προσπαθεί να αναδείξει τον θησαυρό της αττικής γης. “Ο αττικός αμπελώνας αποτελεί έναν από τους πολυτιμότερους, θησαυρούς της Ελλάδας. Στην Περιφέρεια Αττικής, στρατηγική μας προτεραιότητα είναι η ανάδειξη του ως κεντρικό στοιχείο της ταυτότητας του προορισμού. Δεν αντιμετωπίζουμε το κρασί απλώς ως προϊόν, αλλά ως μια ολοκληρωμένη βιωματική εμπειρία.  Για τον σκοπό αυτό παίρνουμε πρωτοβουλίες,  ενεργοποιούμε διεθνείς πρωτοβουλίες κι εξειδικευμένα εργαλεία προβολής. Στόχος μας είναι η ευρύτερη περιοχή της Αθήνας, να καθιερωθεί ως ένας διεθνής, all-season γαστρονομικός προορισμός, όπου θα πρωταγωνιστεί η ποιότητα του αττικού αμπελώνα”, λέει ο Δημήτρης Φραγκάκης, Πρόεδρος της Αναπτυξιακής Εταιρείας της Περιφέρειας Αττικής.